كسی گفت: چونی چنین رنج بر به تعظیم استاد بیش از پدر؟
بگفتا: زد آن نقش آب و گِلم وزین تربیت یافت جان و دلم
از آن شد تن من پذیرای جان وزین آمدن زنده و جاودان
«جامی»
● تعلیمات معلمان بشریت
در فرهنگ لغت معلم به معنای تعلیم دهنده، آموزنده، مدرّس، آموزگار، استاد و شیخ آمده است. در اهمیت مقام معلم همین بس كه پروردگار متعال نخستین معلم انسانیت است، چرا كه به قول قرآن كریم خداوند تمامی اسماء را به آدم آموخت: و علّم آدم الاسماء كلّها؛(۱) و نیز كلام وحی تأكید دارد معلم و آموزنده شما خداست: و یعلّمكم اللّه و اللّه بكلّ شیءٍ علیم(۲) و در سوره اقرأ كه به قول جمعی، آغازین سوره بود كه بر رسول اكرم(ص) نازل گردید، خداوند میفرماید: الّذی علّم بالقلم، علّم الانسان ما لم یعلم(۳) و در سوره الرحمن میخوانیم: الرّحمن علّم القرآن خلق الانسان علّمه البیان.(۴)
اساس فرهنگ و معارف بشری خواندن، نوشتن و سخن گفتن است و آنچه بشر را از سایر موجودات ممتاز میسازد همین سه مورد میباشد و معلّم اینها خدای عزّو جلّ است زیرا در مقام خواندن میفرماید: علّم القران و علّم بالقلم و علّمه البیان كه به نوشتن و تكلّم اشاره دارد. بنابراین عالم صنع به منزله مدرسهای است كه افراد بشر به تفاوت مراتب، تفاوتهای فردی و استعدادها، فراگیران این مدرسه هستند. خداوند متعال علاوه بر این كه معلّم عمومی و مربّی تمام انسانها میباشد، تعلیم اختصاصی هم دارد و شاگرد اول و برجستگان تدریس خصوصی او انبیاء و اولیاء عظام هستند. در سوره كهف ذیل داستان خضر و موسی(ع) خداوند درباره خضر میفرماید: آتیناه رحمهًٔ من عندنا و علّمناه من لدنّا علماً(۵)، در اینجا خداوند معلّم اختصاصی یكی از بندگان با استعداد و شایسته خود است كه به مرتبه علم لدّنی در برابر دانش اكتسابی ارتقاء داده شد. رسول اكرم(ص) در روایتی فرمودهاند: ادّبنی ربّی فاحسن تأدیبی: پروردگارم مرا تربیت كرده و نیكو مرا ادبآموخته و مرا به حسن ادب پرورش داده است.
بعد از خداوند كه معلّم و مربّی اول خلایق است، انبیاء و فرستادگان الهی معلّم ثانی جوامع بشری هستند، در واقع این شاگردان شایسته مكتب حق بر حسب مشیّت و عنایت خداوندی به مقام و رتبه معلمی دیگر آحاد بشر رسیدهاند و با نیل چنین منزلتی، اعتبار و افتخار یافتهاند. آنان به مدد وحی و الهام ربّانی بدون واسطه یا توسط یكی از ملائكه كه امین وحی و جبرئیل یا پیك پروردگار نامیده میشود تعلیم و تربیت یافته تا به سرحد خلافت معلم اول(خداوند) ترقی نمودهاند. پیك وحی یا به تعبیر قرآن «شدید القوی» همچون دانشیار از طرف خداوند مأمور املاء و تعلیم و تدریس كتاب وحی است، درباره رسول اكرم(ص) قرآن میفرماید: هو الّذی بعث فی الامیین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزكّیهم و یعلّمهم الكتاب و الحكمهٔ؛(۶) در آیهای دیگر تصریح گردیده است: لقد منّ اللّه علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزكّیهم و یعلّمهم الكتاب و الحكمهٔ(۷) پس از پیامبران، اولیاء الهی و ائمه هدی مربّی و معلم انسانهای تشنه معارف و مكارم میباشند. معلم نخستین امام، رسول اكرم(ص) میباشد چنانكه آن حضرت میفرماید: آن زمان كه كودكی بیش نبودم (رسول خدا) مرا به خانه خود برد و مورد پرورش قرار داد. هر روز از اخلاق و منش خود لوایی به من مینمایاند و مرا در درجهای بالاتر و برتر قرار میداد و دستور میداد تا بدان راه گام نهم و هرسال مرا با خود به كوه حراء میبرد و چیزهایی نشانم میداد كه به دیگران ارائه نداد.(۸) این نمونه و شواهد فراوان دیگر نشان دهنده یك نوع تربیت ویژه است كه نبی اسلام آن را در مورد امام اول به انجام رسانید تا او را برای معلّمی جامعه اسلامی مهیا سازد. حضرت امام حسین(ع) در قیام خود علیه استبداد یك كلاس درس و مكتبی آموزشی و تربیتی تربیت داد كه طی آن در برابر انحرافات پایمردی نشان داد، در قالب ارزشهای قرآنی از مكتب اسلام پاسداری كرد و برای اصلاح امت اسلامی و احیاء نمودن عنصر امر به معروف و نهی از منكر با مخالفان به مبارزه برخاست، از چهرههای مزوّری كه در ورای آنها جز فساد،تباهی و تجاوز به آبرو و نوامیس و اموال مردم انگیزه دیگری وجود ندارد، پرده برداشت، نیروهای مخلص را جذب كرد و در جهت تزكیه و تهذیب اصحاب خویش كوشید و برای استمرار راه و رسیدن به هدف عالی و مقدّس نیروهای زبده، خبره و برگزیده را تربیت كرد.
پیامبران و ائمه هم یادآورنده و متذّكرند و هم معلم، زیرا چه بسا خیلی مطالب به طور مبهم در ذهن افراد جامعه وجود دارد اما آنان نسبت به این مسایل بیاعتنا و در حال غفلت هستند و آن بزرگان سعی دارند انسان را بیدار كنند، در واقع زوایای روح در خوابی عمیق فرو رفته است و پیامبر یا امامی آن روح غافل را آگاه میسازد، آنان علاوه بر آن كه مطالبی را كه تاكنون در ذهن مردم نیامده است به آنان یاد میدهند (و یعلّمكم ما لم تكونوا تعلمون)(۹) به كمك نور تذكر، تنبّه و یادآوری، اشخاص را از ظلمت گناه و عصیان و تاریكیها و آلودگیها بیرون میآورند و به فضای نورانی تقوا و پارسایی و پاكیزگی سوق میدهند.(۱۰)
نكته دیگر این كه در تعالیم انبیاء و وارثان آنان یعنی اولیای الهی تعلیم كتاب با آموزش حكمت توأم است و این واژه یعنی حكمت به معنای مفاهیم خشك و بی روح فلسفه نمیباشد بلكه منظور ادراك و شناخت حقیقی امور و اشیاء است به نور باطن و روشنی درونی قرآن تأكید مینماید به هر كس حكمت داده شود خیر فراوانی نصیب او گردیده است: «و من یؤت الحكمهٔ فقد اوتی خیراً كثیر»(۱۱) آنچه موجب رستگاری و سعادت دنیوی و اخروی بشر میگردد همین حكمت قرآنی و ایمانی است كه از راه تهذیب اخلاق و صفای باطن و اتصال به عالم قدس و ملكوت، برای مشتاقان طریق حق بدست میآید و نتیجهاش رسیدن به مقام «علم الیقین» و «حق الیقین» است نه آنچه محصول اوهام و تخیّلات متزلزل افكار بشر است كه نتیجهای جز تردید، نگرانی و آشفتگی ندارد. از مرادف بودن كتاب با حكمت این نكته استنباط میشود كه تعلیم كتاب وقتی فایده دارد كه با حكمت و تدبّر و فهم لطایف و دقایق محتویات كتاب قرین گردد و در یاد دادن و یاد گرفتن و كسب علوم و فنون صرفاً خواندن، نوشتن و به حافظه سپردن مضامین كتاب نیست بلكه درست فهمیدن و درك كردن روح مطالب نیز شرط است. صلاح دینی و سعادت واقعی جامعه و افراد وقتی تأمین میگردد كه تحصیل علوم و فنون با حكمت ایمانی، فضایل معنوی و مكارم اخلاقی مقرون باشد.(۱۲)
● مقام و منزلت معلم
معلم از زبان واسطه فیض الهی، در ملكوت آسمانها عظیم خوانده میشود: «من تعلّم العلم و عمل به و علّم للّه دعی فی ملكوت السموات عظیماً»(۱۳) معلم مظهر اسم شریف محیی است كه نفوس مستعد را به آب حیات علم احیا میكند، معلم اگر در مسیر ارزشها گام بردارد و كارش الهی باشد در حقیقت فرزندان معنوی پرورش میدهد و از عقیم بودن بدر میآید و تا آثار وجودیش باقی است از آنها بهرهمند است كه ارتقای درجات نوری در نشأت ماورای طبیعت عایدش میگردد، بدون این كه از پاداش عاملان به آثارش چیزی كم شود. علم شخص روح انسان و عمل ویژه بدن او در عالم آخرت است و هر كس به صورت علم و عمل خویش در سرای دیگر برانگیخته میشود و این معلم است كه میتواند چنین ملكاتی را در انسانها شكوفا سازد و آنها را به سوی سعادت جاویدان رهنمون نماید. اگر نهال وجود طفل و نوجوانی به دست باغبانی شایسته قرار گیرد، شجره طیّبهای پدید میآید كه ثمرات نورانی و معنوی آن معلم و متعلّم را ارتقاء خواهد داد:
قدر خود بشناس و مشمر سرسری خویش را كز هرچه گویم برتری
آن كه دست قدرتش خاكت سرشت حرف حكمت بر دل پاكت نوشت(۱۴)
از این جهت امام خمینی(ره) شغل معلمان را بسیار شریف دانسته و آن را در ردیف برنامههای تعلیماتی پیامبران دانستهاند و فرمودهاند: «شما باید خیلی توجه داشته باشید كه یك مردم عادی نیستید، شماها معلم نسلی هستید كه در آتیه همه مقدّرات كشور به آن نسل سپرده میشود» و خاطرنشان ساختهاند: «معلم امانت داری است كه غیر از همه امانتها، انسان امانت اوست»(۱۵) و در جمع گروهی از بانوان دزفول فرمودهاند: «شغل شما، شغل انسان سازی است، معلم انسان درست میكند، همان شغل انبیاست، انبیاء آمدند...انسان درست كنند، آنها معلم همه بشر هستند، شما هم معلم یك عده هستید اینها در یك محیط وسیعتر و ماها در یك محیط كوچكتر، بنابراین، این شغل شما، شغل بسیار شریفی است لكن مسؤولیت آن هم بسیار زیاد است.»(۱۶)
مقام معظم رهبری حضرت آیهٔ اللّه العظمی خامنهای متذكر گردیدهاند: «حقیقت این است كه معلم با بار معنایی كه در این كلمه هست در همه جوامع نقش تعیین كننده دارد، زیرا در هر جامعهای آنچه كه تضمین كننده بقاء حركت آن جامعه و در اختیار آن جامعه است، نسلهای روبه رشدی هستند كه اداره امور آن جامعه را در آینده بر عهده خواهند داشت. پس جهت آینده هر جامعه جهت نوباوگان آن جامعه است و نوباوگان در اختیار معلمان هستند لذاست كه نقش معلم حسّاس است...»(۱۷)