بشر پس از آنكه به اثرات مخرب تكنولوژی پی برده است، باید دست به انتخاب آنها بزند و تكنولوژی مناسب را از زیانبار جدا كند.
در اینجا برای انتخاب تكنولوژی مناسب، چهار ملاك سودمندی، محیط زیست، استقلال و كیفیت ارایه میگردد. با در نظر گرفتن ملاكهای فوق، ضرورت دارد، برخی از انتخابها از طریق قانون صورت گیرد و برخی از انتخابها هم باید وابسته به اراده ما باشد.
اگر ما براساس این چهار ملاك دست به انتخاب تكنولوژی بزنیم، در این صورت، كمتر مصرف خواهیم كرد و زمان آزاد بیشتری را برای پرداختن به خانواده خود و چیزهایی كه بدانها علاقهمند هستیم، خواهیم داشت.
از آغاز انقلاب صنعتی، قاعده بر این شد كه هر چقدر میتوان، باید تكنولوژی جدید بیشتری بهدست آورد و این روند نیز تا آنجا كه ممكن است، سریعتر باشد، اما، طی چند دهه قبل، ما شروع به كنترل بسیاری از تكنولوژیهای مرگبار كردیم. برای مثال، پس از آنكه هوای دود آلود كشنده، باعث مرگ هزاران نفر در لندن- طی سالهای ۱۹۵۲ و ۱۹۵۳- شد، شهر لندن قانونی را جهت كنترل آلودگی هوا تصویب كرد و دیگر كشورها به هم ناچار چنین كردند یا وقتی كه «د.د. ت» خطر انقراض عقابها، قوشها، قره قازهها و بسیاری دیگر از گونههای پرندگان را پیش آورد، استفاده از آنها در سطح بینالمللی ممنوع شد.
اگر این اعمال محدودیتها بر روی تكنولوژیهای مرگبار، زندگیمان را بهتر كرده است، در این صورت، اعمال محدودیتهای گستردهتر بر روی تكنولوژیهای مخرب، زندگی ما را از شرایط موجود نیز بهتر خواهد كرد. ما به چهار ملاك مورد پذیرش عام برای انتخاب تكنولوژیها نظر میافكنیم: سودمندی، محیط زیست، استقلال و كیفیت.
از آنجا كه ما بدون آنكه میان تكنولوژیها فرق بگذاریم، از آنها برای مدت مدیدی استفاده كردهایم، به همین خاطر، براساس تعریفی كه از این ملاكها ارایه میگردد، یافتن نمونهٔ تكنولوژیهایی كه آنها را نفی میكنند، آسان خواهد بود؛ تكنولوژیهایی كه هم بیفایده و هم مخرّب هستند.
●سودمندی
نخستین ملاك، سودمندی است؛ آیا تكنولوژیها عملاً سودمند هستند؟
جمله «الكتریسته میتواند مفید باشد» مثال كوچكی است كه روشن میكند، منظور از این ملاك چیست. در واقع، اكنون دیگر این جمله مایه تصدیع خاطر و آزار است. یك تولید كننده، این جمله مستعمل را در بازار به كار میبرد؛ چرا كه مشتریان را از این طریق جذب میكند. عملاً شاید الكتریسته گران باشد و یا آن سودمندی سابق را نداشته باشد، ولی به خاطر همین جمله «میتواند تسهیل كننده باشد» در آشپزخانههای آمریكایی جا خوش كرده است.
این یك مثال ساده در مورد شیدایی آمریكایی برای تكنولوژی جدید مصرفی است كه از طریق متقاعد كردن مردم به خرید این ابزارهای جدید باعث تقویت اقتصاد مصرفی ما میشود؛ چه آنها از مفید بودن این ابزارها صحبت بكنند یا نكنند. به جای آنكه ما مثالهای كوچكی را ذكر كنیم، اجازه دهید كه مستقیماً مثالهای بزرگی را در مورد اینكه چگونه ما ملاك سودمندی را نقض میكنیم، در این جا آورده شود؛ یعنی استفاده بیش از حد از اتومبیلها و گسترده شدن مجتمعها و آزادراهها كه به همراه اتومبیلها توسعه مییابند.
طراحان شهرهای آمریكایی پس از جنگ، تحولات جدیدی را براساس اتومبیل طراحی كردند. در حومههای شهری كه در اطراف تمام شهرهای ما سر بر آوردهاند، تراكم خیلی پایین بود و لذا اتومبیلها میتوانستند تنها شكل حمل و نقل باشند، بدون آنكه تراكمی به وجود آورند. ساختمانسازی از دیگر تأسیسات خدماتی مجزا بود تا محیط مسكونی از هجوم اتومبیلها در امان بماند. مراكز خرید و فروش به وسیله پاركینگها محاصره میشد. آزادراهها و خیابانهای اصلی صرفاً به گونهای طراحی شده بودند كه ترافیك اتومبیلها را روان سازند. تراكم پایین جمعیت باعث میشد كه حمل و نقل بخش عمومی چندان رونقی نداشته باشد و پاركینگهای مورد استفاده شخصی توسعه یافتند. جادههایی كه میشد در آنها سریع راند، پیادهروی را یا ناخوشایند میكرد و یا به لحاظ فیزیكی آن را ناممكن میساخت.
توسعه خودخواسته، هزینههای زیادی برمیدارد: خانهسازی و حمل و نقل، بالغ بر ۵۰% هزینه مصرفی آمریكاییها را در برمیگیرد. با این وجود، توسعه مناطق حومه شهر، اكنون به اندازه مناطقی كه بر اساس فعالیت ترامواها و در اوایل قرن بیستم ساخته شده بودند و مردم در این محیط مسكونی میتوانستند برای رفتن به فروشگاههای محلی و به مراكز حمل و نقل عمومی پیاده رفت و آمد كنند، مطلوبیت زندگی كردن را ندارند. در بسیاری از جهات، این حومههای شهری جدید، مطلوبیت كمتری برای زیستن دارند. به عنوان مثال، والدین مجبورند كه زمان زیادی را برای بردن بچههایشان به جاهای مختلف رانندگی كنند. رفت و آمدها اغلب اعصاب خردكن است و شما هر روز با آزادراههای مخوف و پیادهروهای باریك دست و پنجه نرم میكنید.
طراحان شهرهای جدید نشان دادند كه محیطهای مسكونی، زمانی برای زیستن مطلوبتر هستند كه به شكل حومههای شهری قدیمی دوران ترامواها طراحی شوند. بنابراین آنها نمیتوانند میان سیستم حمل و نقلی كه مشتمل بر وسایل عمومی و پیادهروی و علاوه بر آن، اتومبیلرانی بشود، توازن ایجاد كنند، اما به دلیل شیدایی و شیفتگی آمریكاییهای پس از جنگ به تكنولوژی، ما در طی چندین دهه، دست به توسعه حومه شهر براساس آزادراهها زدهایم. این در حالی بود كه آنها سودمندی زیادی را به همراه نداشتهاند (حتی احتمالاً سطح سودمندی را كمتر هم كردهاند). به جای آن ما میتوانستیم دست به طراحی محیطها مسكونیای بزنیم كه در آن، شكل حمل و نقل با تكنولوژی پایین كه پیادهروی نامیده میشود، تقویت گردد.
●محیط زیست
دومین ملاك سلامت، محیط زیست است و در اینجا منظور از محیط زیست، گستردهترین مفهومی است كه از آن میتوان مدنظر داشت. آیا تكنولوژی برای طرفهای سوم (مردم) به طور ناخواسته خسارت ایجاد نمیكند؟
یك مثال كوچك كه روشن میكند منظور از این ملاك چیست عبارت از كنترل از راه دور قفل اتومبیلهاست كه دارندگان آن بوقی را به صدا درمیآورند تا مطمئن شوند كه درها كاملاً بسته هستند؛ موردی كه اكنون در همه جا حضور دارد. بهرهگیری از كنترل از راه دور به جای كلید، برای مصرف كننده حداقل آسایش را به همراه دارد؛ و بوق زدن ماشین نیز حداقل آزار را برای دیگران در پی دارد، اما اگر ماشینها به جای آنكه بوق بزنند، برای نشان دادن بسته بودن درها، چراغشان روشن میشد، ما میتوانستیم آسایشی بدون آزار به دیگری را داشته باشیم.
در زمان حاضر، ما تنها به هزینهها و یا آسایش مصرف كننده میاندیشیم و در مورد آزار و اذیت طرف سوم فكری نمیكنیم. این برای همه ما بهتر خواهد بود اگر به همه هزینهها، از جمله هزینههایی كه متوجه محیط زیست است نیز فكر كنیم.
برای نشان دادن این اصل، به آسانی میتوان مثالهای بزرگتری را آورد. وسایل نقلیه جادهای، قایقهای تندرو، صنایع ارتعاشزا، معمولاً بسیار پر سر و صدا هستند. اینها مواردی هستند كه كمترین فایده را برای مصرف كننده و بیشترین آزار و زحمت را برای هر كسی كه در نزدیكشان قرار دارد، فراهم میكند- به ویژه برای آنانی كه به خارج از شهر سفر میكنند تا به مقداری آرامش و سكوت دست یابند- علاوه بر آن، وسایل نقلیه جادهای باعث پاره پاره شدن زمین هم میشوند و قایقهای تندرو آبها را آلوده به روغن میكنند.
بزرگترین مثال برای این اصل، استفاده بیش از حدی است كه ما از سوختهای فسیلی میبریم. سوختهایی كه دیاكسید كربن بسیار زیادی را در اتمسفر آزاد میكنند و با گرم كردن زمین، خسارات عظیمی را به نسلهای آینده تحمیل خواهد كرد. مقدار زیادی از انرژی الكتریكی (برق) آمریكا از طریق سوزاندن زغال سنگ تولید میشود. زغال سنگی كه دو برابر گازهای طبیعی، دیاكسید كربن رها میكند. هزینههای تولید انرژی الكتریكی خورشیدی، حدود دو برابر هزینههایی است كه انرژی را از طریق سوختهای فسیلی به دست میدهد. اما انرژی خورشیدی، دیاكسید كربن از خود رها نمیكند. اگر ما میزان همهٔ این هزینهها را- از جمله خساراتی كه به محیط زیست آینده خود وارد میكنیم- در نظر بگیریم، در این صورت به سمت انرژی خورشیدی خواهیم رفت. حتی اگر قیمت و هزینه كنونی را داشته باشد. البته، وقتی كه این انرژی گسترده شود، قیمتش نیز پایین میآید.
●استقلال
سومین ملاك، استقلال است، آیا تكنولوژی، انسانها را منفعل و فاقد قدرت میكند، یا به آنها كمك میكند كه بیشتر برای خود باشند؟
برای مثال، تلویزیون با تبدیل كردن مردم به مصرفكنندگان منفعل سرگرمیها، از استقلال آنها میكاهد. كامپیوترهای كوچك میتوانند از طریق فراهمسازی مشاركت در بحثهای گروهی مستقیم، انتشار مطالب، ضبط و تولید موسیقی و دیگر فعالیتهای سازنده، براساس خواسته خود افراد، باعث افزایش استقلال آنها گردد.
ما همیشه نمیتوانیم از این ملاك پیروی نماییم. به عنوان مثال، تولید در سطح محدود، باعث افزایش استقلال افراد میشود. اما تولیدات كارخانهای در سطح وسیع، معمولاً به خاطر ضرورتهای اقتصادی، كارآمدتر هستند؛ هر چند از استقلال افراد بكاهد. از دهه ۱۹۷۰، جنبش «تكنولوژی متناسب»، جهانیان را متوجه ملاك استقلال كرد، بدین طریق كه تكنولوژیهای با قابلیت محدود، به تولیدات مستقل بومی اجازه عرض اندام میدهند. این تكنولوژیها برای جوامع در حال توسعه كه دارای سرمایه اندك و دستمزد خیلی پایین هستند، مناسب میباشند، اما این موضوع امری واقع بینانه نیست كه انتظار داشته باشیم جوامع توسعه یافته، تولیدات انبوه را رها كنند.
در ایالات متحده، تكنولوژی ایدهآل متناسب، بدین خاطر كه به ما یادآوری میكند تا از تكنولوژیهای منفعل كننده و ناتوانساز آدمی اجتناب كنیم. مفید هستند. به عنوان مثال، ما باید اعتیاد خود به رسانههای گروهی را كنترل كنیم و در عوض از اوقات خود به طور سازندهتری استفاده نماییم. علاوه بر آن، ما باید از اینكه خود را به عنوان مصرفكنندگان منفعل مراقبتهای بهداشتی بدانیم، صرفنظر نماییم و در عوض خوب بخوریم و ورزش كنیم تا سلامی خود را تقویت نماییم.