یـکی از عـارضههای جدید زندگی به سبک مـدرن، وجود استرس در محیط کار است. در طـول قـرن اخیر، ماهیت کار کردن تغییرات گســتردهای را تجربه کرده است و هنوز هم ایـن تحولات با سرعت وصفناپذیری در حال پیشـروی هستـنـد. دگـرگـونـیها در تـمـام عـرصــههای شـغـلـی، از مسئـولـیـتهای هـنـرمندان گرفته تا جراحان، کاملاً مـشـهـود بـوده و زنـدگـی شـغـلـی هـمـه افراد را تحت الشـعـاع قـرار دادهاند. هـیـچ کـس، در هیچ سمتی، از این امر مستثنی نبوده و چـــه یک مدیر عامل و یا یک مدیر فروش، همه و همه ملزم به رویارویی و پذیرش تغییرات هستند.
روحیات انسان به گونهای است که با بروز تغییرات، خواهناخواه در او استرس ایجاد میشود. استرس ناشی از فعالیتهای شغلی، همواره به عنوان تهدیدی برای سلامت جسمانی به شمار میرود.
● استرس شغلی چیست؟
استرش شغلی یک بیماری مزمن است که در نتیجه شرایط سخت کاری به وجود آمده و روی عملکرد فردی و سلامت جسمیو ذهنی فرد تاثیر میگذارد. دلیل اصلی تعداد بسیار زیادی از مشکلات روحی و روانی، به طور مستقیم از استرسهای شغلی نشأت میگیرد. استرس موجود در محیط کار، در برخی موارد، حتی میتواند ناتواناییهایی را نیز در فرد ایجاد کند. در موارد حاد، روانپزشک برای یافتن شیوه درمانی مناسب، باید دلیل و درجه استرس شغلی را ارزیابی کند.
«اندی آلیس» از کالج آکسفورد انگستان، اخیراً در حال کار کردن روی پروژهای مربوط به استرس شغلی است. او در نموداری نشان داده است که استرس، چگونه میتواند روی راندمان کاری کارمندان تاثیر بگذارد. وی در ادامه توضیح میدهد که در مراحل اولیه، استرس شغلی میتواند بدن را در وضعیت اضطراری قرار داده و موجب شود تا راندمان کاری فرد، افزایش پیدا کند. شخص در این زمان همواره به خود تاکید میکند که: “من باید کارهایم را بهتر انجام دهم”؛ اما اگر این شرایط نادیده گرفته شده و مورد بررسی قرار نگیرد، بدن همچنان در حالت اضطراری باقی میماند و در نتیجه بازده کاری به طور اتوماتیک کاهش پیدا کرده و سلامت فرد به خطر میافتد.
● علائم
علائم استرس شغلی در افراد مختلف، متفاوت بوده و به عوامل بیشماری از قبیل: موقعیت و شرایط کاری مختلف، مدت زمان قرار گرفتن در معرض استرس و میزان استرس وارد شده به فرد، بستگی دارد. اما نمونههای بارز علائم استرس شغلی عبارتند از:
▪ بیخوابی
▪ پرتی حواس
▪ اضطراب و تنش
▪ غیبت از کار
▪ افسردگی
▪ خستگی
▪ ناامیدی و عصبانیت در حد افراط
▪ مشکلات خانوادگی
بیماریهای جسمیاز قبیل:
▪ بیماریهای قلبی
▪ میگرن
▪ سردرد
▪ سوءهاضمه
▪ دیسک کمر
● دلایل استرس شغلی
استرس شغلی ممکن است به دلیل مشکلات پیچیده و فراوانی به وجود آیند؛ اما اگر بخواهیم برخی از نمونههای مشهود آن را ذکر کنیم، میتوانیم به موارد ذیل اشاره داشته باشیم:
● ناامنی شغلی
ادارهجات سازمان یافته در حال دگرگونی هستند و دلیل آن نیز چیزی جز تغییر و تحول در ساختارهای اقتصادی و گریز از فشارهای مالی نیست. این روزها عواملی نظیـــر: سازماندهی مجــدد تشکیلات، اعمال کنترل، ادغام شرکتها، نقل و انتقال و .... به عنوان موارد اصلی ایجاد استرس برای کارکنان در آمدهاند. از سوی دیگر کارخانجات و شرکتهای متفاوت نیز سعی میکنند تا حتی الامکان در این چالش باقی مانده و پیروز از میدان خارج شوند. چنین اصلاحات اساسی و بنیادینی روی همه مشاغل ( چه یک پزشک و چه یک کارگر ساده ) تاثیر میگذارد.
● تقاضای بالا در اجرا
انتظارات غیر واقعی به ویژه در زمان سازماندهی مجدد شرکتها، گاهی فشار بیدلیل و مضری را روی کارکنان اعمال میدارد و به عنوان یکی از منابع مهم و بزرگ تنش و اضطراب محسوب میشود. حجم بالای کار، ساعات طولانی کاری و گرایش شدید به اتمام پروژهها در مدت زمان معین، میتواند کارمندان را از نظر جسمیو روحی تحت فشار بی حد و حصری قرار دهد. سفرهای مکرر تجاری و دور بودن بیش از اندازه از خانه و خانواده نیز میتواند به عنوان یکی دیگر از عوامل ایجاد استرس به شمار آید.
● تکنولوژی
گسترش تکنولوژی در سیمای بهره گیری از فن آوریهایی نظیر: کامپیوتر، تلفن همراه، دستگاه فکس و اینترنت، باعث افزایش سرعت و دقت شده است. از اینرو کارفرمایان انتظار دارند تا کارمندان با استفاده از این امکانات، خلاقیت، سودمندی و لیاقت خود را بیش از پیش افزایش دهند. بنابر این فشار روی کارکنان، به منظور انجام به موقع و بی نقص کارها به طور طبیعی زیاد میشود. کارگرانی که با ماشینهای سنگین کار میکنند، به منظور برخورداری از هوشیاری دائمی، باید استرس بی حد و اندازهای را تحمل کنند. از سوی دیگر مسئله همسو شدن با پیشرفتهای تکنولوژیکی مطرح میشود و کارکنان مجبور هستند کاربرد نرم افزارهای متعدد را در مدت زمان بسیار کوتاهی فراگیرند که این مطلب خود یکی از عوامل موثر برای ایجاد استرس در افراد به شمار میرود.
● فرهنگ محیط کار
پیدایش سازگاری با محیط کار، میتواند از ابعاد مختلف، امری استرس زا محسوب شود و فرقی نمیکند که به تازگی وارد فضای جدید کاری شده باشید و یا اینکه برای سالیان دراز در آن بخش مشغول به خدمت باشید. فرد برای اینکه بتواند خود را با گزینههای مختلف فرهنگ محیط کار از قبیل: الگوهای ارتباطی میان افراد مختلف، رعایت سلسله مراتب، رعایت فرم و پوشش مخصوص (در صورت نیاز) و مهمتر از همه الگوهای رفتاری و کاری کارفرما و همقطارهایش همراه کند، ملزم به رعایت یکسری خط مشیهای از پیش تعیین شده است. در نتیجه فرد خواه ناخواه به سمت مشکلات عدیدهای با همکاران و یا حتی با مقامات بالاتر سوق داده میشود. در بسیاری از موارد، سیاستهای شغلی و یا شایعات بی پایه و اساس در محیط کار، از مهمترین منابع تولید استرس به حساب میآیند.
● مشکلات شخصی یا خانوادگی
کارمندانی که دچار مشکلات خانوادگی و یا شخصی دیگر هستند، معمولاً تنشهای شخصی خود را با مسائل کاری مخلوط کرده و آنها را با خود به محیط کارشان میآورند. زمانی که فرد در حالت افسردگی و خستگی مفرط باشد، توجه او متمرکز نشده و انگیزههایش تا حد بسیار زیادی کاهش پیدا میکنند و همین امر سبب میشود تا از عهده مسئولیتهای شغلی خود به خوبی بر نیاید.
● راه بقا
همچنانکه تغییر و تحول در روند زندگی جاودانه شده است، استرس نیز یکی از اجزاء لاینفک زندگی امروزی به حساب میآید. از آنجایی که هیچ کدام از ما به هیچ وجه قصد ندارد زیر بار استرس از بین برود، باید از همین ابتدا آخر خط را برای خود مشخص کنیم و جوانب مختلف امر را بپذیریم. این مطلوب، قابل دسترسی نخواهد بود، مگر در صورت پذیرش وجود استرس.
در این قسمت نکاتی برای کنترل و باقی ماندن در برابر استرس در دراز مدت را برایتان تشریح میکنیم.
حتی اگر در موقیعت فعلی خود احساس امنیت میکنید، باید به خاطر داشته باشید که تغییراتی که در طی زمان به وقوع میپیوندند، موقعیت و جایگاه شما را مستحکمتر و ایمنتر میکنند. در باب فضای تجاری امروزه، شما باید دائماً آماده پذیرایی از تغییرات باشید و از استرس دوری کنید تا بتوانید در دنیای رقابتهای تنگاتنگ جان سالم به در ببرید.
برای وجود خود وقت بگذارید و اگر زمان ندارید، سعی کنید آنرا به وجود آورید تا نیروی تازه بهدست آورده و انگیزههای تازه پیدا کنید. وقت مطلوبی را با خانوده تان صرف کنید. این امر میتواند به منزله یک نوع حمایت محکم عاطفی و اخلاقی برای شما به شمار رود.
زمانی که احساس میکنید تحت استرس شدیدی قرار دارید، سعی کنید به هیچ وجه به سیگار و سایر موارد مخرب روی نیاورید.تلاش کنید تا روشهای مثبتی برای مقابله با استرسهای روزمره زندگی به کار بندید. ذهن خود را از قید و بند منفی بافی رها کنید و از افکاری مانند ترس و وحشت، خشونت و کینهورزی که خود به خود موجب خلق استرس بیشتری میشوند، به شدت دوری ورزید. سعی کنید تا جایی که امکان دارد به آرامش رجوع کرده و سایر روشهای رشد شخصی مثل مدیتیشن، تنفس عمیق و ورزش کردن را نیز از نظر دور نگه ندارید، تا بدین سان قادر شوید شیوه زندگی خود را دو مرتبه از نو معنا بخشید.در صورت بروز استرس مزمن، با پزشک متخصص مشورت کنید.
با جشن گرفتن موفقیتهای خود و همقطارانتان، میزان استرس موجود را کاهش دهید.قبول وجود استرس، خود به معنای ایجاد یک تغییر بزرگ در شیوه سنتی زندگی است. سعی کنید معیارهای ارتباطی خود را گسترش دهید، کارایی و شایستگی خود را افزایش داده و از تجربیات دیگران نیز بهره بگیرید.
بیش از اندازه به خود مغرور نشوید. برای رویارویی با هر تغییری خود را از نظر فیزیکی، روحی و اقتصادی آماده کنید.
اما زمانیکه در محیط کار تحت فشار قرار گرفتید، برخی تمرینهای ساده میتوانند راهگشای مشکلات شما باشند:
به راحتی و به طور عمودی (بطوریکه کمر کاملا صاف باشد) روی صندلی خود تکیه دهید و روی نفس کشیدن خود متمرکز شوید. این کار کمک بزرگی به آرام کردن اعصاب و ماهیچههای داخلی بدن میکند.راحت بنشینید و شمارش معکوس را آغاز کنید (۲۰ – ۱۹ – ۱۸ – ۱۷ – ۱۶ – ۱۵ - ...)سعی کنید از تصویر سازیهای ذهنی خوشایند بهره بگیرید.
● از پا در آمدن
تحت تاثیر استرس شدید، فرد توانایی خود در تصمیم گیریهای قطعی را از دست میدهد و نمیتواند اولویتهای خود را در زندگی ارزش یابی کند و در نتیجه گرایش شدیدی به سمت پرتیهای حواس پیدا میکند. این امر یکی از موارد کلاسیک به زانو در آمدن محسوب میشود. زمانی که فرد به زانو در میآید، اغلب نوعی حس بیملاحظگی و بی اعتنایی و رفتارهای خطرناک در او بروز میکند.
این حس در تمام انسانها، از افراد معروف و مشهور گرفته تا افراد عادی، به روشنی قابل مشاهده است.
سندروم مسئولیت پذیری مزمن، یکی از عارضههای جانبی مشکل به زانو در آمدن است. مردم در این حالت از نظر ذهنی و فیزیکی از زندگی و فشار کاری خود به تنگ میآیند و دیگر برای یک لحظه هم حاضر نیستند آنرا تحمل کنند. علائم این معضل معمولا با گفتههایی از این دست همراه است: «خیلی کار روی سرم ریخته و هیچ کس دیگر جز خودم نمیتواند آنها را به درستی انجام دهد.» به طور بارز این امر در کارهای طاقت فرسا به وجود میآید و افراد سختکوشی که از نظر عاطفی، روانشناسی و یا فیزیکی خسته میشوند به ناچار چنین مشکلی را متحمل میشوند. شما در ریسک به زانو در آمدن قرار دارید، اگر:
▪ نتوانید در برابر تعهدات و مسئولیتهای جدید، جواب «نه» بدهید.
▪ برای مدت زمان تقریبا طولانی تحت فشار شدید کاری قرار گرفته باشید.
▪ برای مدت زمان کم و بیش طولانی، برای رسیدن به اهداف تقریبا دست نیافتنی تلاش کنید.
▪ از نظر عاطفی بیش از اندازه خود را محتاج به نتیجه کاری که در حال انجام آن هستید کنید،اغلب در این حالت، خستگی خود را در غالب کاهش انگیزه، تقلیل میزان و کیفیت اجرایی و عدم احساس رضایت از کار بروز میدهد.
● آیا شما در معرض خطر از پای درآمدن قرار دارید؟
اگر به هر نحوی احساس میکنید که در معرض خطر «از پای در آمدن» قرار دارید، راهکارهای اصولی زیر به شما کمک میکنند تا بهتر بتوانید خود را با شرایط موجود، وفق داده و به شرایط مطلوب نزدیک شوید:
▪ اهــداف ختود را از نو ارزیابی کرده و آنها را مجدداً اولویت بندی کنید.
▪ خواستههای خودتان را سازماندهی کرده و ببینید کدامیک از آنها برای رساندن شما به اهدافتان از اهمیت بیشتری برخوردار هستند.
ی تواناییهای خود برای آسانتر کردن هر چه بیشتر مسیر (در راه رسیدن به خواستههایتان) را معین کنید.از دیگران نیز حمایت کنید. نیازهای انسانی تان را هر چند وقت یکبار به خودتان یادآوری کنید: به خاطر داشته باشید که حتما به زمانی برای تفریح و آرامش هم نیاز دارید.
● تکنیکهای مبارزه با استرس را آموزش ببینید.
عوامل استرس زا در زندگی، در محیط کار و در خانواده را رد یابی کنید. در این راه میتوانید از حمایت دوستان، اعضای خانواده و مشاور برخوردار شوید و استرس را کاهش دهید.
مطمئن شوید که شیوه زندگی سالمیرا دنبال میکنید. یک زندگی سالم به طور قطع باید عوامل زیر را در خود جای دهد:
به اندازه کافی بخوابید و آنقدر استراحت کنید تا سطح انرژی بدن را در حد مطلوب نگه دارید.مطمئن باشید که از غذاهای سالم استفاده میکنید و رژیم غذایی متعادلی را دنبال میکنید. رژیم غذاییناسالم باعث میشود تا شما بیمار شده و احساس خوبی نداشته باشید.سعی کنید به نیازهای روحی خود که شاید در زیر نیازهای مادیتان مدفون شده باشند، جانی تازه ببخشید.
فعالیتهای مختلف نظیر تفریحات آرام بخش را تجربه کنید. با اتکا به این روش میتوانید کاری کنید تا جسم و ذهنتان از مشکلات برای مدت زمانی هر چقدر کوتاه دور شود.
● آیا شما از پا در آمدهاید؟
اگر در یک زمان معین انگیزههای خود را بیش از اندازه در مورد کاری که انجام میدهید از دست دادهاید، آنوقت یک وقفه موقتی به خودتان بدهید و برای مدتی دست از تلاش بر دارید.بهطور متناوب سعی کنید در داخل سازمانی که هستید، منطقه فعالیت خود را تغییر دهید.
اگر دوباره مجدداً به همان جایگاه اولیه باز گردید، به این نتیجه میرسید که باز هم میخواهید از کار قبلی لذت ببرید و این بار فقط تعهداتی را انجام میدهید که به آنها علاقه دارید. شاید روزی به این نتیجه برسید که اصلاً هیچ کجای کاری را که انجام میدهید دوست ندارید؛ در زمان بروز یک چنین تصوری باید بدون هیچ گونه شک و تردیدی از تمام امور دست بکشید.
برای تغییر شرایط فعلی میتوانید از نزدیکان و عزیزان خود طلب مشورت و حمایت کنید.
در کلاس مدیتیشن و یوگا ثبت نام کنید (تا از فواید تمرینهای روحی گروهی نیز بهرهمند شوید) یا به باشگاه ورزشی و ایروبیک و یا سایر کلوبهای ورزشی دیگر بروید تا بدان طریق، مسیر تمرکز خود را تغییر داده و از نو اولویتهای خود را طبقه بندی کنید.اگر در مراحل آخر خستگی قرار دارید و بیش از پیش از پای در آمدهاید و احساس بیانگیزگی شما بسیار زیاد شده است و هیچ علاقهای به شغل و کار خود ندارید، از یک متخصص خوب و یا یک روانشناس کمک بگیرید.