در این مقاله برآنیم که غایت رحمت الهی بر بندگانش را، یعنی ارسال رسل و گماردن الگو و راهنمای دینی مشخص کنیم. ذات اقدس اله، نخستین مربی است که دین را، جهت تربیت انسانها فرستاده و پیامبران را بعنوان الگوهای تربیت یافته معرفی نموده است. در میان ادیان الهی، دین مبین اسلام کاملترین دین و خاتم رسولان کاملترین الگوی تربیتی میباشد. در این مقاله دلایل انتخاب علی علیهالسلام را بعنوان برگزیدهترین الگوی اخلاق فردی پس از پیامبر بیان میکنیم و تفاوت الگوهای عادی و الگوهای الهی را برمیشماریم.
نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت
متحیّرم چه نامم شــه ملــک لافتـی را
خداوند تبارک و تعالی انسان را بیافرید تا به وی هنر عشق ورزی را بیاموزد. سپس مشیّت آن ذات ربوبی بر آن قرار گرفت تا بندگانش را با تجلی صفات خویش جانشین خود گرداند. مربّی عالم هر موجودی را از حدّ نقص به کمال شایسته خویش میرساند ـ ربّنا الذی اعطی کل شیء خلقه ـ و کمال رحمتش را بر انسان همان «تربیت» اوست تا رستگار شود و آن بندهای صراط مستقیم را خواهد پیمود که به اختیار خویش، منزل سعادت را انتخاب کند.۱
● تربیت بندگان به واسطه رحمت الهی
خداوند کمال عشق و محبت را به برگزیدهترین بندگانش حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله عطا فرمود؛ چون هدف او از آفرینش تربیت و هدایت انسانها بوده است ؛ لذا میفرماید: قد افلح من زکّیها۲؛ «آنکه خویشتن را تزکیه کند، رستگار است.»
«تربیت»۳ به معنای «رشد دادن» است و رشد میسّر نمیگردد، مگر آنکه موانع آن برطرف شود. و زمینه و بستر رشد مهیا گردد: «و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمهٔ.»۴ خداوند با لطف و رحمت خویش توجه خاصی به انسانها مبذول داشته، از طریق «دین» به تربیت و تزکیه آنان پرداخته است و همانگونه که خود بر بندگانش مهربان و رحیم است، خطاب به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید: «به موجب لطف و رحمت الهی دلت بر ایشان نرم شد که اگر تند خو بودی از پیرامونت پراکنده میگشتند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کارها با آنها مشورت کن».۵ و یا میفرماید: «انّ الله یحبّ التوابین و یحبّ المتطّهرین».۶ همچنین در جای دیگر میفرماید: «والذین آمنوا أشدّ حبّا للّه».۷ از این مطالب چنین نتیجه میگیریم که: «دین غیر از محبت چیزی نیست.»۸ و به همین دلیل است که پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید: بعثت
بالحنیفهٔ السّمه أو السّهله و من خالف سنّتی فلیس منّی؛ «من بر دین حنیف ملایم ـ یا آسان ـ مبعوث شدهام و هرکس با راه و رسم من مخالفت ورزد، از من نیست».
رحمت الهی بر بندگان پس از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله
سؤالی مطرح است که چگونه رحمت و محبت الهی، پس از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، بر بندگان نازل میشود؟ پیامبر صلیاللهعلیهوآله با بهرهگیری از کلام الهی میفرمایند: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و پسندیدم که دین شما اسلام باشد»۱ و مسلم است که آنچه موجب اکمال دین و اتمام نعمت است، ولایت و امامت علی علیهالسلام است.
اما چرا گزینش علی علیهالسلام مایه تمام نعمت و اکمال دین میگردد؟ گزینش علی علیهالسلام را میتوان این چنین تعبیر کرد که او تنها مولود کعبه است که نامش برگرفته از نام خداوند است؛ ـ علی الاعلیـ آن حضرت، به ادب خداوندی مؤدّب و به غامض علم او آگاهی یافت. او بتهای خانه خدا را میشکند، در خانه خدا اذان میگوید و خداوند را تقدیس و تمجید میکند. پس خوشا به حال آنکس که او را دوست میدارد. و فرمانش را اطاعت میکند و وای برکسی که او را دشمن میدارد و نافرمانیش میکند.۲
همانگونه که ذکر شد ذات اقدس خدا چون نظری خاص بر بندگان دارد، زمینه تربیت علی علیهالسلام را از همان اوان کودکیش با شرایط ویژهای مهیّا میسازد به گونهای که مولا علی علیهالسلام ، خود میفرماید: «من چونان بچه شتری که در پی مادر خویش است، از عطرش بهرهمند میگردد و در بسترش میخوابد، از پیامبر بهره بردهام.»
● دوران کودکی علی علیهالسلام
علی علیهالسلام برخلاف عموم کودکان به بازیهای کودکانه نمیپرداخت و از چنین اعمالی احتراز میکرد. رفتار و کردارش از ابتدای طفولیت نمایانگر تکامل معنوی و نمونه عظمت والایی بود؛ به طوریکه در ۱۰ سالگی، در ایمان به دین محمد صلیاللهعلیهوآله از دیگران سبقت جست. شرایط برای پرورش والاترین مربّی برگزیده فراهم است؛ زیرا علی علیهالسلام از والدینی موحّد، قدم به عرصه وجود نهاد، در آغوش والدینی برگزیده و با فطرتی پاک رشد یافت. سپس پیامبر صلیاللهعلیهوآله با اطاعت از فرمان الهی، علی علیهالسلام را در دامان منزه خویش ـ بدور از هرگونه افراط و تفریط ـ تربیت نمود. علی علیهالسلام متأثر از این شیوه تربیتی میفرماید: من اراد السلامهٔ حیلته بالقصد؛ «هرکه خواهان سلامت است، باید میانهروی را پیشه سازد.»
● تعریف شخصیت و چگونگی تشکیل آن
شخصیت را میتوان مجموعهای از ویژگیهای جسمانی، عادات، تمایلات، حالات و افکار، نظریات، استعدادها و رفتارهایی دانست که در فرد به صورت خصوصیات و صفاتی نسبتا پایدار در میآید و فرد به صورت یک رفتار بروز میدهد. مراحل کیفی شکلگیری شخصیت طبق روال معیّن و موجود، به صورت تقلید، تلقین پذیری، همانند سازی و در پایان تشکیل «خود» صورت میپذیرد.۳ با پرداختن به چگونگی شکلگیری شخصیت انسانها بهتر میتوان به ویژگیهای اخلاقی و ابعاد ناشناخته علی علیهالسلام پی برد.
مقایسه مراحل تشکیل «خود»
الف) مرحله تقلید:
کودک از راه تقلید، کارهای بیشماری را میآموزد و در سایه همین آموزشها خویش را با موقعیتهای گوناگون زندگی سازگار میسازد. از آنجا که «تقلید» به عقیده روانشناسان گذشته، غریزه و بنظر روانشناسان متأخر، انگیزه است، نیرویـی است که تا پایان عمر با انسان باقی خواهد ماند؛ لذا سرمشق قرار گرفتن الگویی نامطلوب در برابر کودک، باعث تباهی آینده او میشود.
در این راستا، خداوند متعال که افضل صفات خویش را در علی علیهالسلام متجلّی میسازد، چگونه الگویی را برای پرورش این چنین برگزیدهای انتخاب میکند؟ علی علیهالسلام را از شش سالگی به دامان پرمهر
نقش علی علیهالسلام ، همان نقش کمال مطلوب است که هر انسانی را وامیدارد تا مطلوب فطرتش را از الگویی ویژه با جاذبهای فراگیرتر، فرا راه خویش قرار دهد.
محمد صلیاللهعلیهوآله میدهد، تا بلندی منزلت و افتخار و عزّت همیشگی برای او پایدار
بماند.۱
با چنین اوصافی از آغاز کودکی علی علیهالسلام ، به نقش آن حضرت پس از پیامبر پی خواهیم برد. نقش علی علیهالسلام ، همان نقش کمال مطلوب است که هر انسانی را وامیدارد تا مطلوب فطرتش را از الگویی ویژه با جاذبهای فراگیرتر، فرا راه خویش قرار دهد.
امیر مؤمنان در الگوگیری از پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید: «پس به پیامبر پاکیزه و پاک خود اقتدا کن که راه و رسمش سرمشقی است (نیکو) برای کسی که بخواهد تأسّی جوید و انتسابی است(عالی) برای کسی که بخواهد منتسب گردد. محبوبترین بندگان نزد خداوند کسی است که رفتار پیامبر را سرمشـق خود سازد و به دنبال او رود.»۲
علی علیهالسلام در مرحله تقلید که به لحاظ روان شناختی، از کیفیتی ناخودآگاه برخوردار است از روشها و سیره و تجربیات پیامبر صلیاللهعلیهوآله پند میآموزد و به خویش
میبالد که در شمار محبوبترین بندگان خدا قرار گرفته است. آن حضرت، حتی این شیوه الگوگیری را به سایران نیز توصیه میکند؛ لذا تفاوت ساختار تربیتی ائمه اطهار علیهمالسلام را با انسانهای عادی اینگونه درمییابیم که به طور معمول در افراد عادی الگو و راهنما در دسترس انسان قرار دارد و آدمی گاه اسوه کمال را به گونهای فرا راه خویش قرار میدهد که در مقام فرشتگان قرار میگیرد و گاه آنچنان غرق در لذّات حیوانی میگردد که خلق و خوی حیوانی مییابد و به فرموده شیخ اجل سعدی:
من آنچه شرط بلاغ است با تو میگویم
تو از سخنم خواه پند گیر، خواه ملال
اما پیروی کردن علی علیهالسلام از پیامبر صلیاللهعلیهوآله را به عنوان الگو، این چنین نمیبینیم که او مصمّم در این راه گام برمیدارد و راهی جز پیروی از پیامبر و روش تربیت آن حضرت را برای رسیدن به فلاح نمیشناسد.
ب) مرحله همانند سازی
همانند سازی مرحله دیگری از مراحل سازندگی شخصیت انسان است. در این مرحله کودک چنان در شخصیت دیگران فرو میرود که شخصیتش در شخصیت آنان حل میشود و اینگونه همانندیهای اولیه چنان در ذهن وی سرایت میکند که حتی در دوران بلوغ نیز تداوم آن مشاهده میگردد. سؤال اینجاست که انگیزه همانند سازی چگونه در انسان ایجاد میگردد؟ این انگیزه یا به علت دوست داشتن است یا به دلیل ستایش افرادی است که در اطراف کودک قرار دارند؛ لذا این انگیزه ناشی از محبت و قدرت است. میل انسان به همانندسازی، گاه در سنین بزرگسالی نیز به طور ناخودآگاه در زندگی انسان نقش خود را ایفا میکند.
علی علیهالسلام آگاهانه به پیامبر اقتدا میکند و اهمیت فراوانی را برای نقش الگوی تربیتی انسانها قائل است. لذا در این باره میفرماید: یتأسّ صغیرکم بکبیرکم و یترأف کبیرکم بصغیرکم۱ ؛ «باید خردسالانتان از بزرگسالانتان پیروی کنند و بزرگسالانتان با خردسالانتان مهربان باشند.»
از کلام امیر مؤمنان بخوبی میتوان دریافت که ایشان در الگوگیری، بهترین روش تربیتی را، پیروی از اوصیای پیامبر صلیاللهعلیهوآله میداند و سیرت پیامبر صلیاللهعلیهوآله را نیکوترین سیرت برای رساندن انسان به آخرتی نیکو برمی شمارد و مکرر تأکید میفرماید: «به خاندان پیامبرتان بنگرید و بدان سو که میروند بروید و پی آنان را بگیرید که هرگز شما را از راه رستگاری بیرون نخواهند کرد و به هلاکتتان نخواهند رساند. اگر ایستادند، بایستید، و اگر برخاستند برخیزید. بر آنها پیشی مگیرید که گمراه میشوید و از آنان پس نمانید که تباه میگردید.»
آیا میتوان این چنین مربّی (الگو) سراسر محبّت و آگاهی را با انسانهای عادی بی تفاوت و گاه خودخواه یکی دانست؟! آیا میتوان علی علیهالسلام را که از همان اوان کودکی، خویش را از آموزگارش جدا نمیسازد و هر لحظه چونان بچه شتری به دنبال پیامبر علیهالسلام میدود، با نوجوانان و جوانان خودباخته و بی هدف امروزی برابر دانست؟
● تفاوت الگوها
نقش الگویی ائمه معصوم علیهمالسلام با الگوهای عادی انسانی تفاوت فاحشی دارد؛ چون آنان معصوم و مبرّا از هرگونه گناه هستند؛ لذا بهرهگیری از محاسن آنان انسان را به فلاح میرساند ولی در الگوهای دیگر چنین ویژگی ای دیده نمیشود. دیگر آنکه الگوهای موجود تنها نقششان در دوران محدودی از زندگی و تا چند صباحی است که زنده هستند، اما این نقش در مورد ائمه معصوم علیهمالسلام جاودانه است و تا دنیا برقرار است باقی است؛ چندانکه منحصر به افراد خاصی نیز نمیباشد. مهمتر آنکه ذات باریتعالی عنایت خاصی به ائمه معصوم علیهمالسلام داشته و از صفات خویش بر آنان میتاباند ولی دیگر بندگان، بنا به ظرفیت وجودیشان از این مقام بهره میبرند. همچنین مربیان عادی در الگوپذیری از مربی، صفات نیک و بد را با هم برمیگزینند ولی در مورد معصومان علیهمالسلام بویژه علی علیهالسلام خداوند نظر خاصی بر آنان دارد و کاملترین و بینقصترین الگوی آفریده خویش محمد علیهالسلام را در پیش روی او مینهد.
● تشکیل «خود»
در این مرحله کودک شخصیت خویش را میسازد و خصایص اخلاقی شخصی را که با وی عجین گشته به شخصیت خود میبخشد. در این مرحله، کودک آرمانهایی را برمیگزیند که وی را قادر میسازد تا بر اساس آنها تمامی خواستها و تمایلات خویش را پایهریزی کند.
باید توجه داشت که در تربیت، نه تنها محیط بلکه وراثت نقش مؤثّری را ایفا میکند ولی اصالت با فطرت است. تربیت فطری و متناسب با نهاد آدمی و نیازهایش، عشق او را به کمال مطلق و انزجارش را از نقص جلوه میدهد.۱
● ویژگی خاص تربیت امام علی علیهالسلام
آیا تربیت علی علیهالسلام نیز چون دیگر انسانهاست؟ آیا اگر علی علیهالسلام در محیطی دیگر، با وراثتی دیگر و... بود، باز همان علی علیهالسلام همیشه جاویدان میشد یا آنکه علی علیهالسلام را خداوند برمیگزیند و کلام و خصلتش را کلام و خصلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله قرار میدهد؟! زیرا که گفتار علی، همان گفتار پیامبر است و کردار و رفتارش همان کردار و رفتار پیامبر. از این رو مراحل تشکیل شخصیت امیر مؤمنان الگویی خاص و ویژه دارد و به گونهای نیست که تحت شرایط زمانی و وراثتی تابع یک سلسله نیروهای قهری گردد، بلکه ساختار شخصیت برگزیده او از تجلی ذات احدیّت است که در انسانی خاص تابانده شده و تا سرچشمه تجلّی گاه پیش میرود؛ به گونهای که از خلق محمدی، علی علیهالسلام ، محمدی دیگر میشود و بلکه زیباتر آنکه بیانش، کلامش و روحش محمدی میگردد بجز آنکه علی علیهالسلام به نبوت وی دست نمییازد.
عشق به کمال الهی تا لحظه آخر زندگی، از مربی ـ پیامبر صلیاللهعلیهوآله ـ به متربی میتابد؛ بطوریکه در لحظه رحلت، رسول خدا صلیاللهعلیهوآله میفرماید: ادعوا الیّ حبیبی؛ «حبیب مرا به نزدم بیاورید.» آنگاه که علی علیهالسلام دهان بر دهان پیامبر صلیاللهعلیهوآله میگذارد، هزاران علم را از محضرش میآموزد، هزاران علمی که هریک بابی بوده است برای گشودن هزاران باب دیگر.۲
علی علیهالسلام ، محمد منهای پیامبری است. با این اوصاف، چنانچه بخواهیم سخنی از علی علیهالسلام به میان آوریم اوصاف پیامبر صلیاللهعلیهوآله را بیان داشتهایم، و هیچ نکتهای را نمیتوان از پیامبر صلیاللهعلیهوآله نقل کرد
سرلوحه برنامههای تربیتی دین اسلام و امیر مؤمنان، اصل ملایمت و مدارا در همه امور است و روشهای تکلّف آور و خشونت بار از دید ایشان مطرود است.
که در مورد علی علیهالسلام نقش نبسته باشد؛ زیرا زندگی علی علیهالسلام از آغاز، زیر نظر مستقیم رسول خدا صلیاللهعلیهوآله شروع و تا رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله ادامه مییابد و کمتر زمانی را میتوان یافت که آن حضرت همدوش پیامبر نباشد. تمثیل زیبایی از علی علیهالسلام نقل شده است که میفرماید: «و لقد کنــت اتبعه اتباع الفصیـل اثر امهٔ».۳
الگو برداری از پیامبر صلیاللهعلیهوآله را در تمامی شؤون زندگی علی میتوان مشاهده کرد ؛ از جمله در جنگ «جمل» است که بر مروان بن حکم دست پیدا میکند، ولی از وی درمیگذرد و پس از فتح مکه عبدالله بن زبیر را که آشکارا به وی ناسزا میگفت، مورد عفو قرار میدهد؛ زیرا علی علیهالسلام چونان پیامبر صلیاللهعلیهوآله به لحاظ حسن خلق، بخشش، نرم خویی، تواضع و خلق نیکو زبانزد همه مردم بود.۱
فضایل علی علیهالسلام را تنها میتوان از زبان پیامبر علیهالسلام شنید؛ ایشان میفرمایند: «آگاه باشید همانا علی علیهالسلام برادر و وصی من است و پس از من درباره تأویل قرآن خواهد جنگید، چنانکه من درباره تنزیل آن جنگیدم.»۲ و چرا سخن از علی و اخلاق فردی و تربیتی او در حکومت طرح میگردد؟ پاسخ آن این است که علی هدفی جز تربیت انسانها ندارد.
برای رسیدن به اهداف تربیتی، بهترین و کوتاهترین راه، رعایت «اعتدال در تربیت» است. کتاب خدا و سنّت پیامبر صلیاللهعلیهوآله بر اعتدال بنا شده است و یک نظام تربیتی نیز بر اعتدال استوار است که در آن نه امید بیش از اندازه، و نه بیم بیش از اندازه حاکم است. کمال آدمی در این است که در همه امور زندگی میانهرو باشد. چنانکه پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید: «ما جایگاه میانهایم. عقب افتادگان باید به ما ملحق شوند و تند روان غلط کننده باید به سوی ما باز گردند.»۳
● اصل ملایمت در تربیت
سرلوحه برنامههای تربیتی دین اسلام و امیر مؤمنان، اصل ملایمت و مدارا در همه امور است و روشهای تکلّف آور و خشونت بار از دید ایشان مطرود است.
روسو، فیلسوف و مربّی تعلیم و تربیت میگوید: «مرحلهای از حیات، کمال و بلوغی متناسب با خود دارد که مخصوص آن است. آموزش و پرورش باید این پیشرفت را تسهیل کند. مجموع این پیروزیهاست که سبب توفیق در کار تربیت میشود. اگر مرحلهای از مراحل مورد غفلت قرار گیرد، فرصت برای همیشه از دست شاگرد رفته است و اقدامهای بعدی سودی نخواهد داشت. و نیز هرگاه تربیت قبل از پایان رشد متوقف گردد شکست مربی از این هم بزرگتر خواهد بود.»۴
آیا تربیت و پرورش ائمه معصوم را هم میتوان با اصول و مراحل رشد و تربیت مرسوم در جامعه منطبق کرد؟ و آیا تربیت انسانهای عادی همانند تربیت ائمه اطهار علیهمالسلام است؟ و بسیاری از اینگونه سؤالات که با طرح آنها بیش از پیش به عجز بشر در تدوین دستور العملی تربیتی در مقایسه با نظام تربیتی ائمه معصوم علیهمالسلام آشکار میگردد. از این رهگذر به این مطلب پی میبریم که تربیت در ائمه اطهار علیهمالسلام الهی است و آنها انسانهای برگزیدهای هستند که کمال تربیت را در وجودشان میتوان یافت و این کمال جز در سرچشمه منبع وحی نمیباشد و ذات اقدسش خود از منبع فضایل خویش بر آنان پرتو افکنده است. این بزرگواران به طور مستقیم به منبع فیض الهی متصل میباشند و هرگونه فضیلتی را، آنهم در نهایت کمال آن، دارا هستند؛ چنانکه وقتی سخن از فضایل مولا علی علیهالسلام میرود، مشاهده میگردد که پس از رسول خدا صلیاللهعلیهوآله هرگونه فضایلی را به طور آشکار و برجسته داراست. ایشان به عنوان خلیفه، اوصافی را به منصه ظهور میرساند که در این مجال به اشارهای کوتاه از آن اکتفا میگردد:۵
۱) جهاد در راه خدا:
هیچ جنگی را نمییابید که علی با رشادت در آن حضور فعال نداشته باشد.
۲) علی علیهالسلام در عین حال که برترین دانایان به شمار میرود، به عنوان شجاعترین سردار جنگهای اسلام، شهره آفاق است. او پیوسته به اطرافیان میفرمود: «سلونی قبل ان تفقدونی»
۳) کثرت جود و سخا:
تنها به ذکر یکی از ابیاتی که در وصفش آمده، اشاره میشود:
برو ای گدای مسکین در خانه علی زن
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را
و چنان این صفات در او به صورت کثرت موجود است که سوره «هل اتی» و آیه «الذین ینفقون اموالهم باللیل و النهار سرا و علانیهٔ» در شأن او نازل شده است.
۴) او را سید زهّاد نامیدهاند.
۵) آنقدر حسن خلق دارد و گشاده روی است که دشمنانش این صفت را از عیوب بزرگ آن حضرت پنداشته و مانع از رسیدن وی به خلافت میشدند.
۶) آن حضرت با وجود آنکه بسیار جوان بود، ولی سابقه قرب و نزدیکیاش با رسول الله صلیاللهعلیهوآله بیش از دیگران بود.
۷) او افضل فصحا بود و تاکنون، به گفته همه اطرافیانش به غیر از علی علیهالسلام کسی فصاحت و بلاغت را به قریش تعلیم نداده است.
۸) از دیگر فضایل ایشان استجابت دعوات و آگاهی از اخبار غیب است و...
حاصل سخن آنکه با نگارش چند صفحه و کتاب نمیتوان اقیانوسی را به تصویر کشید و به شناخت آن دست یافت؛ چنانکه قلم از کلام نخست، عجز خویش را در این باره اعلام کرده است. تنها معرفتی که انسان با مطالعه آثار نگاشته شده درباره امیر مؤمنان به دست میآورد آن است که در نهایت ضعف، اقرار کند که: علی علیهالسلام را در راه محمد صلیاللهعلیهوآله و محمد صلیاللهعلیهوآله را از راه خداوند باید شناخت و برای این شناخت باید در دریای خلوص غرق شد و آیا بشر عادی میتواند به این معرفت دست یازد؟