یکی از پدیدههای طبیعی مشهود در تمام ساختارهای جوامع انسانی وجود تفاوت است. یک نظام آموزشی سالم، انسانی و کارآمد این تفاوتها را به شکل طبیعی از تواناییها و قابلیتها دریافت و ادراک میکند. وجود تفاوتهای فردی در میان دانشآموزان از نظر هوش، شخصیت، استعداد، پیشرفت تحصیلی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی و قدرت یادگیری مطالب و... یکی از مهمترین مسائلی است که معلمان در کلاسهای خود با آن مواجهند چرا که معلمان به تجربه دریافتهاند که شیوه برخورد و پیروی از یک روش تدریس خاص نمیتواند برای همه دانشآموزان بهطور یکسان مفید باشد. این گزارش تلاش دارد به بررسی تفاوتهای فردی درمیان دانشآموزان پرداخته و آن را از جنبههای گوناگون مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.
آگاهی از وجود تفاوتهای فردی میان انسانها به اندازهی خلقت انسان قدمت دارد، زیرا انسانهای اوّلیه از متفاوت بودن یکدیگر کاملاً آگاه بودند. بدین صورت که وقتی به هم میرسیدند بلافاصله زور و بازوی یکدیگر را تخمین میزدند. اگر تاریخ را ورق بزنیم، در هیچ دورهای نخواهیم دید که انسانها جامعه خود را گروهبندی نکنند و برای هر گروه ویژگیهای خاصی را قایل نشوند.
بدیهی است که این نوع طبقهبندیها نمیتوانست دقیق باشد زیرا معیار عینی نداشت. به تدریج که اجتماعات بشری پیشرفت حاصل کرد، چارهای جز این نبود که تواناییها را به صورت علمی اندازه بگیرند، تفاوتهای فردی را به دقت تعیین کنند و برای هر کاری فرد مناسبی را بگمارند. اینجا بود که برخی از انسانها که در واقع نبوغ داشتند و متفاوت از دیگران بودند، به پا خاستند و با تهیّه ابزار و شیوههای دقیق، توانستند همنوعان خود را از جنبههای مختلف مورد آزمایش قرار دهند و تفاوتهای آنها را آشکار سازند. در این میان افراد دیگری نیز پیدا شدند که با ارائه نظرات جدید، افکار مردم را درباره شیوه تعلیم و تربیت انسانها به کلی تغییر دادند. میتوان گفت که در مورد اخیر نقش ژان ژاک روسو چشمگیر بوده است روسو با ارائه نظرات جدید افکار مردم را درباره شیوه تعلیم و تربیت انسانها به کلی تغییر داد.
براثر افکار نو روسو آموزش و پرورش از حالت معلّم محوری بیرون آمد و به صورت شاگرد محوری درآمد یعنی آموزش و پرورش بر استعدادها و علائق هر کودک و هر سن تأکید گذاشت. <بِسل> ستارهشناس آلمانی، پس از یک سری آزمایش نشان داد که هرکس معادله خاص خود را دارد و هیچ دو نفری نمیتوانند به برآورد کاملاً یکسانی از یک مساله برسند. چارلز داروین صراحتاً اعلام کرد که افراد یک نوع جاندار خصوصیات فردی متفاوت دارند. مؤثرترین گام برای توسعه روانشناسی تفاوتهای فردی را فرانسیس گالتون برداشت. او با مطالعه افراد مشهور و تلاش در اثبات این که نبوغ ارثی است، بروجود تفاوتهای فردی صحه گذاشت. زمانی که او نبوغ را از طریق انحراف فرد از میانگین گروه اندازه گرفت، کاری غیر از اندازهگیری تفاوتهای فردی انجام نداد. جیمز مککین کتل با تهیه ۱۰ آزمون توانست تفاوتهای دانشجویان خود را اندازه بگیرد و بالاخره گام مؤثر دیگر را آلفرد بینه برداشت که موفق به ساختن آزمونهای روانی، به معنای امروزی کلمه شد این وسیله به روانشناسان اجازه داد تا بتوانند تفاوتهای فردی کودکان را به طور عینی مورد مطالعه قرار دهند اصولاً هدف بینه از ساختن آزمونهای هوشی، تشخیص تفاوتهای فردی کودکان عقبمانده ذهنی از کودکان عادی بود. در واقع گام مؤثر در تشخیص تفاوتهای فردی را بینه برداشت. به این ترتیب متفکران نام برده با ارائهی نظرات جدید خود در فکر و اندیشهی انسانها انقلاب به وجود آوردند.
● تفاوتهای فردی در آیات قرآن
خداوند متعال در سوره مبارکه حجر آیه ۲۱ میفرماید: <و هیچ چیز نیست مگر آنکه خزانه های آن در نزد ماست و آن را نازل نمیکنیم مگر به اندازه و مشخصات معیّن>
این آیه در رابطه با انسان، هم به تفاوتهای نوعی و هم به تفاوتهای فردی اشاره دارد، یعنی هم به آنچه که افراد بشری را از افراد سایر انواع (چون انواع حیوانات و گیاهان) ممتاز میکندو هم به آنچه که خود افراد بشری را از هم متمایز میسازد تمایزها و تفاوتهای میان آدمیان، ناظر به وسعهای مختلف آنان است. (تفسیرالمیزان - ذیل آیه ۲۱ حجر) وسع به معنای تاب و طاقت است هم طاقت فهم و هم طاقت عمل. پس آدمیان با وسعها و طاقتهای مختلفی از حیث فهم و عمل پا به عرصه زندگی دارند.
و نیز قرآن در سورهی نوح آیه ۱۴ میفرماید: <و خداوند شما را مرحله به مرحله آفرید> این خلقت مرحله به مرحله هم شامل تطورهای نطفه در رحم و هم تطورات فرد پس از زاده شدن است و در سوره روم آیه ۵۴ قرآن میفرماید: <خدا است که شما را ضعف آفرید، سپس از پی ضعف، قوّتی و از پی قو-ت ضعف و پیری قرار داد. او آنچه میخواهد میآفریند و او دانای تواناست.> طبق این آیه سه دوران عمده در زندگی آدمی وجود دارد: دوران ضعف نخست، دوران قوت، دوران ضعف نهایی. در هر دوران مراحل مختلفی وجود دارد.
● تفاوت های فردی در کلام بزرگان
وقتی ادبیات کهن و واقعاً غنی سرزمین خود را مرور میکنیم باز میبینیم که مساله تفاوتهای فردی در هر دورهای مورد توجه بوده است. هرکاری را به هرکسی نمیدادند و از همه کس نیز انتظارات یکسانی را نداشتند. برای اثبات این گفته کافی است که به نوشتههای شماری از بزرگان فرهنگ و ادب خود مراجعه کنیم. حکیم عمرخیام آشکارا خود را متفاوت از دیگران میداند و توصیه میکند که دیگران راه او را در پیش بگیرند آنجا که میگوید:
گویند کسان بهشت با حورخوش است
من میگویم که آب انگور خوش است
مولوی با بیانی ساده و روان وجود تفاوتهای فردی را طوری عنوان میکند که برای خواننده کوچکترین شک و تردیدی را باقی نمیگذارد. آنجا که میگوید:
هر دو گر یک نام دارد در سخن
لیک فرق است این حسن تا آن حسن
هرکسی را بهر کاری ساختند
میل آن را در دلش انداختند
آن چنان که عاشقی بر سروری
عاشق است آن خواجه بر آهنگری
اگر بخواهیم از سعدی که در مورد تفاوتهای فردی سخن گفته مثال بیاوریم باید داستانهای زیادی از گلستان او را عیناً نقل کنیم امّا برای این که سخن به درازا نکشد به آوردن داستانی کوتاه قناعت میکنیم: پادشاهی پسری را به ادیبی داد و گفت این فرزند تو است. تربیتش همچنان کن که یکی از فرزندان خویش، ادیب متقبل شد و سالی چند بر او سعی کرد و به جایی نرسید و پسران ادیب در فضل و بلاغت منتهی شدند. ملک دانشمند را مؤاخذت کرد که وعده خلاف کردی و وفا به جا نیاوردی. گفت: بر را‡ی خداوند روی زمین پوشیده نماند که تربیت یکسان است و طبایع مختلف.
باباطاهر عریان میگوید:
یکی درد و یکی درمان پسندد
یکی وصل و یک هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آن چه را جانان پسندد
□□□
دلا خوبان دل خونین پسندند
دلا خون شو که خوبان خون پسندند
متاع کفر و دین بیمشتری نیست
گروهی این گروهی آن پسندند
در سایر سرزمینها نیز وضع به همین منوال بوده است. بقراط، حکیم یونانی معتقد بود که انسانها بر حسب این که کدام یک از مزاج ها بر آنها تسلط داشته باشد، به گروههای سودایی، صفرایی، دموی و بلغمی تقسیم میشوند. او برای هر یک از این گروهها صفات جسمی و روانی خاصی را قایل بود. گروهبندی انسانها براساس ساختمان بدنی ریشه تاریخی دارد. در کتاب کلیله و دمنه که مجموعه داستانهایی از زبان حیوانات است، آشکارا اعتقاد به وجود ارتباط میان بدن و خلق و خو را میبینیم. افلاطون فیلسوف یونانی در کتاب جمهوریت خود، مردم را از لحاظ استعداد به سه گروه تقسیم میکند.
● لزوم توجه به تفاوتهای فردی در تعلیم و تربیت
مشاهده کودکان در نخستین روزهای زندگی به ما نشان میدهد که آنان از همان ابتدای زندگی با هم تفاوتهایی دارند. این تفاوتها در تمام جنبه های قابل مشاهده وجود دارد و همزمان با رشد کودکان ظاهر و پایدارتر میشود. تفاوتهایی در شکل ظاهر بدن، فعالیت، حساسیت و تحریکپذیری، شدت واکنش، دامنه توجه و نظم طبیعی و سازگاری با محیط و قدرت یادگیری و... بسیاری از این تفاوتها میتواند در چگونگی رشد کودک تأثیر بگذارد. بسیاری از این تفاوتها میتواند تحت تأثیر محیط نیز قرار بگیرد. دانستن این نکته که درمیان دانشآموزان مدارس تفاوت فردی وجود دارد به معلّمان و والدین و سایر افرادی که با کودکان ارتباط دارند کمک خواهد کرد تا در مواجهه با خصوصیات رشد و اختلالات رشد و نیز امر آموزش و پرورش و شیوه برخورد با دانشآموزان و انتخاب روش تدریس مناسب بطور عملیتر وعینیتر برخورد نمایند. و از این طریق در تثبیت بیشتر یا تعدیل اینگونه رفتارها مؤثر باشند در این رابطه میتوان نکات زیر را خاطرنشان ساخت.
همهی کودکانی که در یک سن مشابهی قرار دارند نباید انتظار داشت که به یک شیوه معینی رفتار کنند مثلاً از یک کودک باهوش طبیعی و هنجاری که از یک محیط فرهنگی محروم میآید نباید انتظار داشت که همانند یک کودکی که با همان توانایی هوشی دارای والدینی است که در سطوح بالایی از تعلیم و تربیت قرار دارند و فرزند خود را در آموزشهایش مورد حمایت و تشویق قرار میدهند از قدرتهای تحصیلی یکسانی برخودار باشد و یا در آموزش از یک میزان یادگیری برخوردار باشد. در تربیت کودکان هم از روشهای مشابه نمیتوان استفاده کرد ممکن است روشی که برای یک کودک مناسب باشد و ما را با موفقیت روبرو سازد برای دیگری مناسب نباشد و ما را با شکست روبرو سازد. بطور مثال ممکن است کودکی به روش کنترل قدرتمندانه از طرف اولیاء و مربیان پاسخ مساعدی بدهد زیرا این روش به او احساس امنیت میدهد ولی کودک دیگری ممکن است در مقابل همین روش از خود مخالفت، رنجش و خشم نشان دهد یا یک کودک ممکن است در رقابت با سایر کودکان واکنش مناسبی از خود نشان دهد در حالی که کودک دیگری ممکن است در رقابت با دیگران دچار تنش گردد و رفتار عصبی از خود نشان دهد.
▪ تفاوتهای فردی، برای هر فردی اعتبار و مسئولیت ویژهای به همراه دارد و او را به صورت یک وجود مستقل مطرح میسازد و این ویژگیهای مستقل افراد است که مردم را به یکدیگر علاقهمند میسازد و به عنوان مثال کودکی که در تفکرات و رفتارش از خود ابداع و خلاقیتی را نشان میدهد در گروه همسال خود بطور فعالتر شرکت خواهد کرد تا کودکی که در او هیچگونه ابداع و خلاقیتی وجود ندارد و درست همانند همسالان خود فکر میکند، صحبت میکند و یا عملی را انجام میدهد.
▪ کودکان را نباید با هم مقایسه کرد. آنها دارای استعدادهای متفاوتی هستند. مقایسه کردن و موفقیت دیگران را به رخ فرزند کشیدن و انتظارات غیرواقعبینانه از او داشتن و تفاوتهای فردی را نادیده گرفتن خطاهای تربیتی مهمی هستند. مقایسه زمانی میتواند درست باشد که دو نفر از هر جهت در شرایط مساوی باشند، تنها در این صورت است که میتوان انتظاری یکسان از آن دو داشت.
▪ انسانها معمولاً از لحاظ استعدادهای گوناگون یکسان نیستند برخی ازنظر هوشی ضعیف و برخی دیگر قوی هستند و بر این اساس موفقیت تحصیلی آنها یکسان نیست و نمیتوان انتظار یکسان از آنها داشت بنا براین پدر و مادر و همین طور معلمان و مربیان باید سعی کنند استعدادهای کودکان و نوجوانان را بدرستی شناسایی کنند و آنها را در زمینههایی که آمادگی و استعداد بیشتر دارند، هدایت کنند. و آنها را یاری دهند که استعدادهای خود را در آن زمینهها شکوفا سازند.
▪ معلّمان باید نسبت به اختلافات فردی یادگیرندگان با احترام برخورد کنند و در یادگیری مطالب درسی هرگز دانشآموزان را به رقابت با یکدیگر وادار نکنند و از یکسان بار آوردن آنها بپرهیزند. اگر معلّمان به تفاوتهای فردی فراگیرندگان توجه کنند تقریباً میتوان مطمئن شد که در هر کلاس همه آنان به اهداف و استانداردهای ملی آموزشی دست مییابند.
▪ بیان یک موضوع و تدریس یک کتاب خاص در یک کلاس، هرگز به معنای آن نیست که همه دانشآموزان به صورت کاملاً یکسان درک نموده و از آن بهره میجویند. بعضی از دانشآموزان زودتر میفهمند و بعضی نیاز به زمان و توضیح بیشتری دارند. در واقع معلّمی که با اصل تفاوتهای فردی آشناست از همه شاگردانش در فهم و درک موضوعات و ارائه پاسخها انتظار یکسان ندارد.
▪ توجّه به تفاوتهای فردی مربی را از قضاوتهای عجولانه و ناروا در مورد رفتارهای دانشآموزان به دور داشته و در پی بردن به علت واقعی بسیاری از رفتارهای ظاهراً نامطلوب ایشان نظیر سؤالات مکرر، شیطنتها، گوشهگیریها، تجدید شدنها، مردود شدنها و به اصطلاح تنبلیها کمک میکند.
● نتیجهگیری
یادگیرندگان مختلف با سرعتهای متفاوت میآموزند. روش آموزش معلّم باید به گونهای طرحریزی شود که دانشآموزان بتوانند با سرعت متناسب با تواناییهای خود پیش بروند. بعضی از یادگیرندگان نیاز به توجه و کمک بیشتری از سوی معلّم دارند و لازم است تکالیف و تمرینهای بیشتری انجام دهند تا به هدفهای آموزشی درس مسلط گردند، در حالی که برخی از آنها با اندک راهنمایی میتوانند راه خود را بیابند و سریعاً به مقصد برسند. معلّم باید در اجرای روشهای آموزشی خود تفاوتهای فردی دانشآموزان را در توانایی و سرعت یادگیری در نظر گیرد و فنون آموزشی متناسب با آنها را مورد استفاده قرار دهد بنابراین وجود تفاوتهای فردی ایجاب میکند که در مورد هر کسی از روشی مناسب با روحیه او استفاده شود و اگر روشی درباره فردی یا افرادی کارساز بود آن را به همه با خصوصیاتی متفاوت تعمیم نداد و از برخوردهای کلیشهای در تعلیم و تربیت پرهیز کرد.