● مقدمه:
اصل ۴۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در بند ((ب)) سیاستهای کلی بخش تعاونی را مورد توجه قرار می دهد. در این بخش به موضوعاتی چون اقدام مؤثر دولت در ایجاد تعاونی برای بیکاران و حمایت دولت از تعاونیها به منظور افزایش کارآمدی و توانمندسازی تعاونیها تأکید گردیده که همگی در راستای اهداف فعالیتهای ترویجی در بخش تعاون قرار دارند.
هدف کلی از ترویج نهضت تعاون، اشاعه و تنفیذ اصول متناسب برای همزیستی، همیاری و همکاری مردم در زمینه های مختلف فرهنگی، اجتماعی ، اقتصادی و نهادینه کردن این اصول در فرهنگ عمومی جامعه است.
ترویج به کیفیتها می اندیشد و در راه رسیدن به اهداف متعالی بخش تعاون، نقشها و برنامه های متفاوتی را دارا می باشد. با توجه به اهمیت موضوع، برنامه ریزی اصولی و صحیح و توجه کافی نسبت به کاربرد ابزارها و روشهای مختلف ترویجی جهت اشاعه فرهنگ تعاون در جامعه لازم و ضروری به نظر می رسد.
● هدف از ترویج تعاون چیست؟
سوابق تاریخی و آثار مشهود آن در جامعه امروز، قویاً مؤید این نظریه است که مردم عموماً نیازمند تعاون هستند و لذا زمینه پذیرش مفاهیم نوین و شیوه های مناسب و کارساز آن در بستر فرهنگ جامعه امروز مستعد است. علاوه بر آن تحولات اقتصادی- اجتماعی ناشی از توسعه علوم و فناوریهای نوظهور نیز این ضرورت را ایجاب می نماید. آنچه لازم است تبیین و تسجیل این مفاهیم، مضامین و شیوه ها و اشاعه آنها در فرهنگ عمومی جامعه است که این مهم نیز مستلزم یک نهضت و آن هم با استفاده از مکتب آموزشی ترویج است. کار ترویج مستلزم تلاش مستمر و صرف وقت زیاد است و این هم از ویژگیهای کار فرهنگی است و تعاون هم یک نهضت فرهنگی است.
▪ ترویج تعاون و گروههای خاص:
الف) تعاونیهای زنان:
رسیدن همه جوامع در حال توسعه به رفاه، عدالت اجتماعی و توسعه پایدار در مسایل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مستلزم شناخت استعدادهای مؤثر زنان میباشد که در سازندگی جوامع نقش بسزایی را ایفا نمودهاند.
در مختصات بنیادی تعاونیها هیچ چیزی وجود ندارد تا از شرکت زنان در تعاونیها جلوگیری کند یا آن را محدود سازد.
▪ هدف از تشکیل تعاونیهایی که مدیریت آن را بانوان برعهده داشته باشند بطور خلاصه عبارتند از:
ـ اشاعه فرهنگ مشارکت و کار دسته جمعی در گستره جامعه.
ـ افزایش درآمد خانواده و در نتیجه ارتقاء سطح زندگی فردی و اجتماعی زنان.
ـ افزایش سهم مشارکت ملی زنان در فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با حضور آنان در عرصه فعالیتهای تعاونی.
ـ استفاده مناسب از زمان و فرصتهای تحت اختیار زنان و سوق دادن آنها به سمت فعالیتهای مولد.
جهت رسیدن به این اهداف راهبردهای زیر میتوانند مؤثر واقع شوند:
ـ ارائه پیامهای هدایتی و ترویجی به طرق مختلف همچون برنامه های رادیویی و تلویزیونی در خصوص مزایای تشکیل تعاونی برای زنان.
ـ فراهم ساختن امکانات حمایتی برای شروع و ادامه فعالیتهای تعاونی.
ـ ایجاد روحیه مشارکت و همکاری و نشاندادن عملی توانمندیهای مشارکت برای حضور زنان در صحنه فعالیتها (بعنوان مثال از طریق برگزاری نمایشگاههای توانمندیهای تعاونیهای زنان، بازدید از تعاونیهای نمونه و مواردی از این قبیل).
ـ هدایت سرمایههای کوچک برای سرمایهگذاری در کارهای مولد اقتصادی و تامین بخشی از سرمایه گذاری لازم در اشتغال زنان.
پیامهای ترویجی باید سطح وسیعی از فعالیتها و زندگی زنان را تحت پوشش گیرد. با برخورداری از این خدمات زنان می توانند توانایی خود را برای افزایش مشارکت در جامعه و ایجاد اشتغال مولد ارتقا بخشند.علاوه بر این از آنجا که برنامههای ترویجی بر مبنای نیاز ارباب رجوع و متناسب با فرصتها و زمان استفاده مخاطبین از این برنامهها تنظیم و اجرا میشوند در نظر گرفتن نیازهای آموزشی زنان در زمینه تعاون و تشکیل تعاونی ، انعطاف پذیری برنامهها و زمانبندی دقیق جهت اجرا با توجه به فرصتهای محدود و مسئولیتهای متعدد این افراد می بایست بعنوان یک ضرورت در برنامه های ترویجی لحاظ گردد.
نقش ترویج در تعاونیها نشر و اشاعه اصول متناسب برای همزیستی، همیاری و همکاری مردم در زمینه های مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و نهادینه کردن این اصول در فرهنگ عمومی جامعه است. نقش یک نظام ترویجی مبتنی بر آموزش و پژوهش در نهضت تعاون، ارائه آموزشهای مستمر به اعضاء گروههای هدف برنامه ها به منظور ارتقاء سطح معلومات، اطلاعات و تکامل کیفی تولیدات برای نیل به مرحله خوداتکایی و خودیاری و در تکمیل آن تداوم ارتباطات آموزشی برای ایجاد و پرورش هستهها و رهبری در جریان پی ریزی تشکلهای سازمان یافته تعاونی است.
مضاف بر این نقش دیگر ترویج در تعاونیها این است که مسایل، مشکلات، نارساییها و تنگناهای ناشی از کاربرد راه، روشها و توصیه های پژوهشی از صحنه های عمل و اجرا را به مراجع تحقیقاتی منعکس کند و پاسخهای مستند و مبتنی بر پژوهش این مراجع را به صحنه های عمل و اجرا معرفی نماید.
▪ ترویج در تعاونیهای زنان می تواند بدین گونه موثرتر و مفیدتر واقع شود:
ـ ترویج باید کار را با شرایط موجود شروع کند. منشا تعاونیها شرایط واقعی زندگی و مسایل جاری است. ایده و هدف اصلی تعاون در همه جا یکی است، لیکن نحوه اعمال این تفکر برحسب شرایط منطقه ای و محلی تغییر میکند.
ـ ترغیب زنان به کاری که متضمن ایفای نقش موثرآنها در عرصه های اقتصادی و اجتماعی است؛ ترویج باید آموختن از طریق عمل کردن را نهادینه گرداند.
ـ پیشرفت تدریجی برنامهها باید در نظر گرفته شود.در طول زمان در صورتی نتایج مطلوب حاصل می شود که آموزشهای ترویجی بتوانند محرک تغییرات درونی شوند و انگیزه فعالیتهای گروهی را تقویت نمایند. مروجین باید در آغاز به فعالیتهای کوچک و آموزشهای پایهای بپردازند.
ـ توجه اصولی به احتیاجات و علایق زنان داوطلب عضویت تعاونی که برحسب شرایط مکانی و زمانی و شرایط خاص فردی و اجتماعی آنها متفاوت است.دست اندرکاران ترویج تعاونی نباید خودسرانه تاسیس شرکتی با هدفهای خاص را تبلیغ و تشویق نمایند بلکه باید با در نظر گرفتن احتیاجات مخاطبین کار خود را به انجام برسانند.
ـ ارائه آموزشهای ترویجی با استفاده از ابزارهای جدید آموزشی جهت فراهم نمودن زمینه مشارکت مادی و معنوی اعضا که از اهداف مهم تعاونیهاست. بعنوان مثال با معرفی دقیق تعاونیهای نمونه، امکانات و توانمندیهای آنها و به تصویر کشیدن دلایل موفقیت ایشان می توان حس اعتماد نسبت به فعالیتهای جمعی را در مخاطبین بوجود آورد.
ـ آموزش شیوه های نوین مدیریتی جهت به روز کردن دانش و اطلاعات مدیران تعاونیها در کلیه مراحل تشکیل و فعالیت تعاونیها ضرورت دارد.
ـ در نهایت ارزشیابی برنامه های ترویجی و ارائه بازخورد به کلیه دست اندرکاران جهت اطلاع از روند پیشرفت کار در تمام مراحل ضروری است. چراکه ارزشیابی مبنای اصیل و صحیحی برای پیشبرد فعالیتهای ترویج تعاون و توسعه مشارکتهای مردمی بوده و به طراحان و مجریان برنامهها اعتماد به نفس و امنیت خاطر میبخشد.
ب) تعاونیهای آموزشگاهی:
تعاون به عنوان یک نهضت درجهت سالم سازی جوامع بشری از جنبه های اجتماعی ،اقتصادی و فرهنگی همواره مطرح بوده است. دراین نهضت مالکیت و سودآوری و صرفاً تکیه برسرمایه وسایرمنابع مالی هدف اصلی فعالیتهای اقتصادی نبوده واهداف انسانی وتأمین نیازهای مشترک مدنظر می باشد.بدیهی است که توسعه فعالیتهای تعاونی در جامعه می بایست براساس نیازهای نهفته و اهداف ریربنایی آن جامعه برنامه ریزی واجرا شود و تدریس اهداف زیربنایی نیز نیاز به آموزش بنیادی مفاهیم تعاونی در آن جامعه خواهد داشت.دراین رابطه ترویج وآموزش فراگیرمفاهیم و رسالت نهضت تعاونی در آن جامعه ازسنین کودکی و نوجوانی در مدارس هم بطور تئوری از طریق کتب درسی و هم عملا با مشارکت در فعالیتهای اقتصادی موارد حساسی است که مورد توجه اکثر جوامع جهانی قرار گرفته و نتایج مثبت و ثمر بخشی را دربر داشته است. ترویج و آموزش تعاون و ایجاد تعاونیهای آموزشگاهی، تمایل به فعالیتهای اجتماعی، حس مسئولیت پذیری، بکارگیری ابتکارات فردی در راستای تامین منافع جمعی و گروهی و احترام به رای و نظر دیگران را در کودکان و نوجوانان تقویت نموده و اثرات سازنده ای را در جهت آماده سازی آنان برای ورود به زندگی اجتماعی و عرصه های اقتصادی بهمراه خواهد داشت.
لذا تعاونیهای آموزشگاهی بعنوان یک نهاد اجتماعی زمینه بسیار مناسبی را برای فرآیند اجتماعی شدن دانش آموزان فراهم می نمایند. چراکه با تاسیس اینگونه تعاونیها در مدارس حس تعاون بصورت بنیادی در ذهن دانش آموزان جای گرفته و در باروری ابعاد سازنده شخصیت آنها تاثیر بسزایی خواهد داشت.