در دههٔ ۱۹۷۰ که پایگاههای اطلاعاتی درون خطی رواج یافتند پیشبینی میشد که به زودی جایگزین منابع چاپی شوند. با ظهور دیسکهای نوری این تصور پیش آمد که آنها نیز به نوبهٔ خود هم جای منابع چاپی و هم پایگاههای اطلاعاتی درون خطی را بگیرند. با وجود این, در حال حاضر هر سه رسانه در کنار هم به موجودیت خود ادامه میدهند. مهمترین استفادهکنندگان از دیسکهای نوری, کتابخانههای دانشگاهی هستند. در حالی که کتابخانههای تخصصی استفاده از پایگاههای اطلاعاتی درون خطی را ترجیح میدهند. میزان استفاده از آن دسته از پایگاههای اطلاعاتی که معادلهایشان بر روی دیسکهای نوری ارائه میشود رو به کاهش نهاده است. در این میان خطمشی و نگرش کتابداران که به عنوان واسطه, انجام کاوش در پایگاههای اطلاعاتی را برای بهرهگیران به عهده دارند – نقش مهمی در میزان تأثیر دیسکهای نوری بر پایگاههای اطلاعاتی درون خطی دارد.با ظهور پایگاههای اطلاعاتی درون خطی (۱) در دههٔ ۱۹۷۰ واژهٔ "جایگزینی" رواج یافت و اعتقاد عمومی بر این بود که آنها به زودی جایگزین منابع چاپی خواهند شد. ناشران نمایهنامهها و چکیدهنامههای چاپی از این واهمه داشنند که مشترکین این منابع به آنان پشت کنند و به پایگاههای اطلاعاتی درون خطی روی آورند.بر خلاف این نظر, منابع چاپی همچنان منبع اصلی درآمد ناشران بود (و هست) و درآمد سالانه قابل پیشبینی و ثابتی را نصیب آنها میکند. خدمات جدید پایگاههای اطلاعاتی درونخطی ماه به ماه تغییر میکند و تنها از طریق تداوم رواج خدمات است که به استفادهکنندگان یادآوری میشود ارتباط درون خطی خود را حفظ کنند. منافع ]حاصل از فروش اطلاعات[ با کارگزاران درونخطی تقسیم میشود و به تدریج دسترسی مستقیم به مشتریان کاهش مییابد.به نظر میرسد که منابع درونخطی هرگز نتوانستهاند اثر عمدهای بر اثر استفاده از منابع چاپی بگذارند. پایگاه درونخطی راه بازارهای جدید و استفادهکنندگان جدیدی را گشودند که هیچگاه مشترک منابع چاپی نبودهاند. به علاوه کتابخانهها عموماً به اشتراک منابع چاپی برای آن دسته از علاقهمندانی که مایل بودند از آنها استفاده کنند, در کنار کاوش درون خطی با واسطه (۲) , ادامه دادند. مدت زیادی است که این رسانههای متفاوت در کنار هم و در کمال آرامش به کار گرفته میشوند؛ ولی میزان درآمد پایگاههای درون خطی به طور ثابت رو به افزایش است.
جایگزینی دیسکهای نوری
ظهور دیسکهای نوری یک بار دیگر واژهٔ "جایگزینی" را بر سر زبانها انداخت؛ اما این بار ترس از این بود که آنها جایگزین پایگاههای درون خطی بشوند. منابع دیسک نوری از این نظر که درآمد ثابت سالانهای را نصیب ناشران میکنند و خریداران تنها باید یک بار در سال آنها را خریداری کنند بسیار شبیه منابع چاپی هستند. اکنون که ناشران به درآمدهای درون خطی در کنار منابع چاپی خو کردهاند, گروهی از این بیم دارند که دیسکهای نوری به زودی جایگزین هر دو روش درون خطی و چاپی بشوند. گروهی دیگر انتظار دارند که آشنایی بیشتر مشتریان با دیسکهای نوری, موجبات عرضهٔ بیشتر خدمات درونخطی را فراهم سازد. البته سیستم های بزرگ درون خطی, بقای خود را در گرو تداوم و افزایش استفادهٔ عمومی از آنها میدانند و دریافتهاند که باید مزایای دسترسی درونخطی را در برابر دیسکهای نوری تقویت نمود.
کتابخانههای عالی علمی
اولین و بزرگترین استفادهکنندگان از دیسکهای نوری را کتابخانههای علمی (۳) تشکیل میدهند که بسیاری از آنها دارای عناوین بسیاری از این دیسکهای نوری و ایستگاههای کاری(۴) زیادی برای بهرهگیری از آنها هستند. این گروه از کتابخانهها مدتها است که اغلب به کمک واسطه و گاهی نیز از طریق بهرهگیری نهایی از پایگاههای اطلاعاتی درونخطی استفاده کردهاند.بهرهگیری از پایگاههای اطلاعاتی دیسک نوری, بر خلاف دسترسی درونخطی, مستلزم یک سرمایهگذاری اولیهٔ هنگفت است (مثلاً میانگین هزینهٔ یک پایگاه اطلاعاتی کتابشناختی در حدود ۱۲۰۰ دلار در سال است). ]۱[ به دلیل محدودیت بودجه, بهتر است فقط آن دسته از دیسکهای نوری که بیشترین استفاده را دارند خریداری شوند. یکی از راههای تشخیص دیسکهایی که بیشترین استفاده را دارند, ملاحظهٔ آمار کاوشهای درون خطی, و سپس خرید نگارش دیسک فشردهٔ آن پایگاههای اطلاعاتی است که بیشترین استفاده را دارند. (البته در صورتی که آن پایگاهها روی دیسکهای نوری نیز عرضه شده باشند).عجیب نیست که بنابر گزارش بسیاری از کتابخانههای عالی علمی, کاوش درون خطی کاهش شدیدی یافته است. زیرا این کتابخانهها به خرید پایگاههای اطلاعاتی دیسک نوری همچون Medline, Psychological Abstracts, ERIC روی آوردهاند؛ یعنی پایگاههایی که قبلاً بیشترین استفاده را در کاوشهای درونخطی داشتهاند. گاهی از این کاهش استقبال میشود؛ زیرا کاوش درون خطی با واسطه, وقت کتابداران را میگیرد, غالباً فقط برای کسانی ممکن است که توان پرداخت هزینههای آن را دارند, و ضمناً چنان سطحی از خدمات تحقیقاتی را ارائه میکند که از سایر خدمات کتابخانههای عالی علمی فراتر میرود.کاوش در دیسکهای نوری باعث رونق بیشتر تحقیق در میان دانشجویان و اعضای هیئت علمی میشود, بسیار آشکار و عینی است, و معمولاً هیچ هزینهای برای استفادهکنندگان ندارد. به درست یا غلط, با وجود نمایههای موجود بر روی دیسکهای نوری, کتابداران برخی از کتابخانههای عالی علمی امکان یافتهاند که نقش واسطهای خود را کنار بگذارند ]و بهرهگیران نهایی را وادار کنند تا خود به تنهایی از آنها استفاده نمایند[ . در کتابخانههایی که در آنها, کاوش درون خطی توسط بهرهگیر نهایی صورت میگیرد, انتقال از شکل درون خطی به دیسک نوری امکان کاوش نامحدود با بهای ثابت را ممکن میسازد؛ هر چند پایگاههای اطلاعاتی کمتر و قدیمیتر قابل دسترسی خواهند بود.
نگاهی به تگزاس و هاوایی
از زمان شروع به استفادهٔ گسترده از دیسکهای نوری در دانشگاه A&M تگزاس, آمارهایی گردآوری شده است. به گفتهٔ "ویکی اندرز" (۵) رییس "خدمات خودکار بازاریابی": "استفاده از پایگاههای اطلاعاتی درون خطی (که معادلهایشان بر روی دیسکهای نوری ارائه میشود) تنها تا ۳ ماه بعد از عرضهٔ دیسکهای نوری روبه کاهش نهاد. پایگاههای اطلاعاتی Psyc Info, Agricola, Ericهمواره در زمرهٔ ۱۰ پایگاه اطلاعاتی عمدهای بودند که دسترسی به آنها به روش کاوش درون خطی, هم با واسطه و هم توسط خود بهرهگیران نهایی صورت میگرفت.
در حال حاضر تنها پایگاه اطلاعاتی Agricola در ردهٔ چهارم از جمع ده پایگاهی قرار دارد که کاوش ]درون خطی[ با واسطه در آنها انجام میگیرد. در میان پایگاههای اطلاعاتی که کاوش آنها توسط خود بهرهگیران نهایی صورت میگیرد Agricola مقام هجدهم, Info Psyc مقام نوزدهم, و ERIC مقام بیست و دوم را دارند." بخشی از کاهش مستمر در استفاده از پایگاههای اطلاعای درون خطی عمدی بوده است. "اندرز"مطلب را به این صورت عنوان میکند: "ما بر میزان کسب و کار خود در پایگاههای اطلاعاتی درون خطی اثر میگذاریم", زیرا در دانشگاه A&M تگزاس "برای پرهیز از پرداخت دوبارهٔ هزینه اطلاعات تکراری, استفادهٔ درون خطی از پایگاههای اطلاعاتی که بر روی دیسکهای نوری موجودند, فعالانه جلوگیری کردهایم. ما این کار را با حذف یارانهای که قبلاً برای این کار میپرداختیم, به انجام رساندهایم... برای استفادهٔ هر چه بیشتر از امکانات مالی خود, از نظر اقتصادی عاقلانه خواهد بود اگر اعضای کتابخانه را آموزش دهیم که به جای پرداخت هزینههای اتصال و چاپ دادههای مشابهی که در محیط درونخطی عرضه میشوند, از پایگاههای اطلاعاتی دیسک فشرده که قبلاً هزینه آن را پرداختهایم استفاده کنند."در حال حاضر, کاوش درون خطی با واسطه در پایگاههای اطلاعاتی گرانقیمتتر, یا هنگامی که کاوش در دیسکهای نوری به نتیجه مطلوب نرسد انجام میگیرد؛ به همین دلیل نیز میانگین هزینهٔ کاوش درون خطی با واسطه افزایش یافته است. اعضای هیئت علمی و کارکنان دانشگاهی هنوز کاوش درون خطی با واسطه را ترجیح میدهند؛ دانشجویان بالاتر از کارشناسی همچنان تمایل دارند که کاوش درون خطی در پایگاههای اطلاعاتی BRS/After Dark یا Knowledge Index را خودشان انجام دهند؛ ولی دانشجویان کارشناسی از دیسکهای نوری طرفداری بسیار میکنند. آنان قبلاً نیز کمتر از روش درون خطی استفاده میکردهاند, ولی اکنون – به نظر "اندرز" –"جای پای محکمی در این میان یافتهاند".در "بخش علوم انسانی/ اجتماعی" کتابخانه دانشگاه هاوایی, از زمان روی آوردن به استفادهٔ گسترده از دیسکهای نوری, کاوش درون خطی رو به کاهش نهاد. تعداد کاوشهای درونخطی با واسطه از میانگین ماهانه ۵۶ مورد در ده ماههٔ بین مه ۱۹۹۸ تا فوریهٔ ۱۹۸۹, به ماهانه ۱۱ مورد در ده ماههٔ اول سال ۱۹۹۰ کاهش یافته است. در همین مدت, تعداد کاوش بر روی دیسکهای نوری جهش چشمگیری داشته است. در این دانشگاه روزانه به طور متوسط ۱۶۶ کاوش در منابع علوم انسانی و اجتماعی بر روی دیسکهای نوری انجام میگیرد. کتابداران مرجع دانشگاه هاوایی آگاهانه از تبلیغ خدمات کاوش درون خطی با واسطه خودداری میکنند و هرگز به بهرهگیران نهایی کاوش درون خطی را پیشنهاد نمیکنند. آنان در کار با دیسکهای نوری کاملاً احساس راحتی میکنند, هر چند این سیاست به افزایش فراوان حجم سؤالات مرجع و درخواست فزاینده برای راهنمایی از کتابداران مرجع منجر شده است.سایر کتابخانههای عالی علمی نیز گرایشهای مشابهی را گزارش میکنند. "کنت استیت" (۶) در "مطالعه موردی: دسترسی عمومی به دیسکهای نوری"]۳[ در کتابخانهها, به بررسی تجربیات تعداد از کتابخانهها در این زمینه میپردازند و چنین گزارش میکند که: "به طور کلی, تعداد کاوشهای درون خطی با واسطه در حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است." این کاهش در مورد پایگاههای اطلاعاتی ERIC و Psyc Info – که رایجترین پایگاههای اطلاعاتی درون خطی به شمار میروند – از زمانی که بر روی دیسکهای نوری عرضه شدهاند, کاملاً چشمگیر است. کاوش درون خطی Vanderbilt در طی دو سال ۵۸ درصد کاهش یافته است. مؤسسات دیگری از قبیل: کارنگی ملون(۷) , دانشگاه ایالتی "ارگن" (۸), و دانشگاه "کرنل" (۹) نیز وضعیت مشابهی را گزارش کردهاند.به طوری که از موارد گزارش شده از دانشگاه A&M تگزاس و دانشگاه هاوایی بر میآید, خط مشیها و نگرش کتابداران نقش مهمی در میزان تأثیر استفاده از دیسکهای نوری بر روش درون خطی دارد. اگر کتابداران دیسکهای نوری را جایگزین مناسبی برای کاوش درون خطی بدانند, ممکن است عملاً چنین شود. در غیر این صورت, هم کاوش در دیسکهای نوری و هم کاوشهای درون خطی تشویق میشوند و به یک نسبت انجام میگیرد.به گزارش دانشسرای "بوستن" (۱۰) , از زمانی که دیسکهای نوری به مجموعهٔ آنها اضافه شده, کاوش درون خطی با واسطه ۸/۱۶ درصد کاهش یافته است؛ اما از آنجا که کاوش مراجع در حدود ۴۴ درصد افزایش داشته, به طور کلی میتوان گفت که استفادهٔ درون خطی در آن جا افزایش یافته است.هنگامی که کتابخانهٔ پزشکی بیمارستان "جیمزا هالی" (۱۱) , دیسکهای نوری را به مجموعه خود افزود همچنان به خدمات مجانی کاوش با واسطه در Medline ادامه داد و دریافت "که اگر عامل هزینه برای اعضای بیاهمیت باشد, تعداد کاوشهای درون خطی اساساً تغییری نخواهد کرد.