آنچه ماهیت و کیفیت رفتارهای انسان را در بعد فردی و اجتماعی مشخص می کند، فرهنگ و نگرشی است که بر فرد و جامعه سایه افکنده و در درون آنها نفوذ و رسوخ پیدا کرده باشد.
تغییر و تحول در فرهنگ، به طور طبیعی دگرگونی در همه عرصه ها را درپی دارد و از لحاظ سیاسی، اقتصادی، اخلاقی و اجتماعی تأثیرات بسیاری را برجای می گذارد و شاخصه های خاصی را برای هویت یابی و هویت سازی به مردم معرفی می کند.
انقلاب در هویت و موجودیت جامعه به صورت ریشه ای و عمیق، هنگامی رخ می دهد که فرهنگ و مؤلفه های مختلف آن دچار دگرگونی اساسی شود و سه عامل «فراگیر شدن و عمومیت، تداوم و استمرار، انجام داوطلبانه و خودجوش» نشانه های بارزی هستند که در تبدیل یک رفتار به فرهنگ نمایان می شود.
انقلاب اسلامی ایران از جنبه فرهنگی بیش از هر جنبه دیگر درخور توجه و تعمق است و بزرگ ترین و ارزشمندترین ثمره و ارمغانی که انقلاب اسلامی با هدایت اندیشه های تابناک رهبر کبیر آن برای ملت ایران و همه ملت های حق طلب و آزاده جهان به ارمغان آورد، ایجاد تحول اساسی در نوع نگرش و فرهنگ مردم بود. انقلاب اسلامی را ازنظر فرهنگی باید در دو بعد کاملاً متضاد یعنی «فرهنگ سوزی» و «فرهنگ سازی» مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داد. فرهنگ وابستگی، اختناق، پستی و انحطاط، ذلت و خواری، از خود بیگانگی، ظلم پذیری، بی توجهی به رأی مردم، بی اعتنایی به ارزش های دینی و اصول انسانی در کوره آتشین انقلاب اسلامی سوخت و در مقابل آن، فرهنگ استقلال، آزادی، کرامت، عزت، خودباوری، ظلم ستیزی، احترام به رأی مردم و ارزش های دینی و انسانی در روند انقلاب ساخته و پرداخته شد.
انقلاب اسلامی ایران، فرهنگ و نگرش خاصی را در دوران جاهلیت مدرن به جهان معاصر ارائه کرد که پاسخ های قانع کننده و روشنی برای پرسش ملت ها در راه رسیدن به سعادت حقیقی و حیات طیبه انسانی همراه داشت.
این انقلاب از فرهنگ و تفکر مبتنی بر معرفت و ایمان دینی نشأت گرفته بود که از عمق نیازها و انگیزه های درونی انسان برمی خاست و توانایی و کارآمدی لازم را برای تأمین سعادت بشریت در همه جوانب مادی و معنوی نیز دارا بود.
فرهنگ و نگرش انقلاب اسلامی درصدد برآمد تا بین کهن ترین معارف بشری یعنی ایمان و باور به آفریدگار هستی و پرسش و بندگی او از یک سو و جدیدترین آثار و دستاوردهای علوم و تمدن بشری در عرصه های مختلف از سوی دیگر پیوندی منطقی و اصولی برقرار سازد و ضمن پاسخگویی به نیازها و خواسته های متغیر و بیرونی انسان، از شاخصه ها و نیازهای ثابت و درونی آدمی نیز غافل نشود.
فرهنگ انقلاب اسلامی با تلفیق دو بعد مادیت و معنویت بر مبنای اعتدال و مطابق با نیازهای واقعی و حقیقت انسان در تمام جنبه های حیات فردی و اجتماعی، چشم انداز نوینی در مقابل بشریت گشود و روح امید به آینده ای روشن و سعادت آمیز را در جان های خسته ستمدیدگان و مستضعفان عالم زنده ساخت و این گونه بود که نگرش و تفکر اسلام ناب محمدی(ص) در مدت کوتاهی مرزهای جغرافیایی را درنوردید و با نفوذ در قلب های ملت های جهان، جایگاه ممتازی بدست آورد تا آنجا که آزادیخواهان و عدالتجویان عالم با تأسی به این فرهنگ روحیه می گیرند و جهانخواران و ستمگران برخود می لرزند.
در کلام، فرهنگ انقلاب اسلامی براساس استکبارستیزی، استضعاف زدایی، عدالت گستری، آزادیخواهی، مردم سالاری، رشد و تعالی انسان و تلفیق مادیت و معنویت در چهارچوب تعالیم اسلامی و آموزه های دینی شکل گرفت و بی تردید پایداری و ماندگاری آن نیز از مسیر تعمیق و ترویج مؤلفه ها و مفاهیم ارزشی و اصولی انقلاب اسلامی می گذرد.