● ethics [اخلاق] چیست؟
نخست آنكه، نظامهایی از ارزشها و عادات كه در زندگی گروههای خاصی از انسانها تحقق یافتهاند به عنوان ethics [اخلاق] این گروهها، توصیف میگردد. ممكن است فلاسفه به تنظیم و تدوین این نظامها بپردازند، ولی معمولا این كار، كار مردمشناسی به شمار میآید.
دوم آنكه، این واژه برای اشاره به یك نظام خاص از این نظامها، [یعنی] morality [اخلاقیات] به كار میرود كه مفاهیمی نظیر درستی و نادرستی، گناهكاری و شرمساری و جز آن را دربر میگیرد.
یكی از سؤالات اصلی در اینجا عبارت است از اینكه بهترین وجه برای توصیف این نظام چیست; آیا نظام اخلاقی نظامی استبا كاركردی معین، همچون ممكن ساختن تعاون در میان افراد، یا اینكه باید متضمن احساسات خاصی چون احساسات ناظر به سرزنش باشد؟
سوم آنكه ethics ] »در محدوده خود این نظام اخلاقی، میتواند اشارهای باشد به اصول اخلاقی بالفعل: صچرا شما این كتاب را برگرداندید؟ش ص[چون] تنها كار اخلاقیای كه میشد در آن شرایط انجام داد، همین بود.ش
سرانجام [آنكه،] ethics حوزهای از فلسفه است كه به پژوهش پیرامون ethics به معانی مذكور آن میپردازد.
یادآوری این نكته مهم است كه اخلاق فلسفی، مستقل از حوزههای دیگر فلسفه نیست; پاسخگویی به بسیاری از سؤالات اخلاقی متوقف استبر پاسخگویی به سؤالاتی در حوزه مابعدالطبیعه و دیگر حوزهها.
افزون بر این، فیلسوفان به ایجاد پیوندهایی میان خود حیطه اخلاقی زندگی و حیطههای دیگر [زندگی] پرداختهاند.
بعضی از فیلسوفان به دلایل فلسفی، در این باره تردید داشتهاند كه آیا فلسفه به هر طریق بهترین رهیافتبه ethics را فراهم میسازد یا نه. و حتی آنهایی كه معتقدند فلسفه در این رهیافت، سهمی دارد، ممكن استبگویند كه توجیه اخلاقی باید به اعتقادات مبتنی بر فهم عرفی یا اسوههای مربوط به حیات واقعی كه بیرون از فلسفه است، اشاره نماید.
وظیفه اصلی اخلاق فلسفی، تنظیم و تدوین آن چیزی است كه اخلاق یا اخلاقیات را تشكیل میدهد. این طرح، طرح [تحقیقاتی] فرا اخلاق است. چیزی كه علیالخصوص، منظر اخلاقی را در مقابل سایر منظرها میسازد، چیست؟ بعضی استدلال میكنند كه آنچه از لحاظ اخلاقی لازم است، معادل استبا آنچه روی هم رفته به حكم دلیل، لازم شمرده شده است، در حالی كه دیگران معتقدند اخلاق تنها یكی از منابع ادله را تامین مینماید. با وجود این، دیگران گفتهاند كه هر دلیلی، خویش كام است و دغدغه دیگران را داشتن، نهایتا نامعقول خواهد بود.
اما این عقیده به خودی خود مغایر با مفهوم اخلاقیات، شناخته نشده است. زیرا یك نظام اخلاقی میتواند به عنوان نظامی سودمند برای پذیرندگانش تلقی گردد. منظر اخلاقی، خود غالبا به عنوان امری كه بر مفهوم احترام یكسان، استوار شده است، درك میگردد. اما مناقشهای در این باب وجود دارد كه اخلاق، چگونه بیطرفیای را از ما میخواهد.
مجموعه دیگری از مباحث، ناظر به این است كه آنچه به یك موجود، شان اخلاقی میبخشد، چیست; خواه آن موجود، متعلق دغدغه اخلاقی باشد یا عامل بالفعل اخلاقی. و چگونه فهم ما از طبیعت انسانی بر تصورمان از اخلاقیات و فاعلیت اخلاقی، تاثیر خواهد داشت.
همین كه درك كردیم كه اخلاق چیست، میتوانیم شروع كنیم به پرسیدن سؤالاتی در مورد خود اصول اخلاقی. اصول اخلاقی غالبا برحسب آنچه وظیفه اقتضا میكند، بیان شدهاند; اما كنشی بر ضد این عقیده، وجود داشته است، بعضی آن را عقیدهای منسوخ تلقی كردهاند كه مبتنی بر مفهوم قانون الهی است كه ارتباط كمی با جهان كنونی دارد.
در حالی كه دیگران بر ضد آن، به عنوان نتیجه تاكید مردانه و بیش از حد بر قوانین به بهای از دست رفتن همدلی و دلنگرانی [در باب دیگران] واكنش نشان دادهاند. این تردیدها به دلمشغولیهای عامی وابسته است كه ناظر استبه نقشی كه اصول باید در تفكر اخلاقی ایفا نماید. اخلاقیون ناظر بر اوضاع و احوال میگویند كه شرایط میتوانند منجر به نادیده گرفتن هر اصل اخلاقیای شوند; جزئیگرایان استدلال میكنند كه این، بدان علت است كه نمیتوان فرض كرد كه دلیلی كه در یك مورد كارآیی دارد، در موارد دیگر نیز كارآیی داشته باشد.
سنت موضعنگرانه، از اصول اخلاقی استفاده كرده است، اما براساس این فهم كه برای تصمیمگیری در مورد تعارض اصول «اصل برتری» (۳) وجود ندارد.
در سوی دیگر این طیف، بعضی از فیلسوفان تلاش كردهاند تا اخلاق را به عنوان چیزی كه خود از یك اصل واحد، نظیر اینكه نباید دروغ گفت، تشكیل یافته است، باز شناسند. وظایف، همچنین به عنوان سازنده تنها بخشی از اخلاق در نظر گرفته شدهاند كه امكان فراتر رفتن متهورانه از احساس وظیفه را روا میدارند. این مساله، مسالهای است ناظر بر دامنه مفهوم وظیفه در اخلاق; در مورد دامنه اصول اخلاقی به صورت گستردهتر نیز مسائلی وجود دارد.
آیا یك اصل اخلاقی مفروض، در هر زمان و مكانی كاربرد دارد یا اینكه اخلاق تا حدی، مقید به زمان یا مكان است؟ این مساله، وابسته به این است كه وقتی كسی به اخلاق اجازه میدهد كه او را راهنمایی كند یا وقتی كه وی اصلی اخلاقی را اظهار مینماید، چه حادثهای رخ میدهد. قدرت داوری اخلاقی چگونه به دست میآید؟ این نظریه كه انسانها از حس یا قدرت شهود اخلاقی خاصی برخوردارند كه غالبا با وجدان، یكی پنداشته میشود، هنوز در میان شهودگرایان معاصر، یافت میشود. اما شكاكیت ناظر به دعاوی اخلاقی، هنوز نظریه شایعی است.
در قرون اخیر، اختلافی میان آنهایی كه معتقدند اخلاق، منحصرا بر عقل استوار است و آنهایی كه تصور میكنند اخلاق، دربردارنده یك مؤلفه غیر عقلانی نظیر میل یا احساس نیز میباشد، آغاز گردیده است. انكار عقلگرایی مطلق، الزاما منجر به دستبرداشتن از اخلاق نمیشود. آثار بسیاری در قرن بیستم بر این سؤال، اختصاص داده شد كه آیا بهترین شیوه فهم داوریهای اخلاقی این است كه آنها را باور بدانیم (و بدین ترتیب، صدق و كذببردار تلقی كنیم)، یا اینكه [این گونه داوریها را] ابراز احساسات یا احكامی بدانیم كه تغییر شكل دادهاند. آیا وجود كارشناسان اخلاقی، ممكن استیا اینكه هر شخصی كاملا مسئول ایجاد اخلاقیات خاص خویش است؟ این سؤالات، دقیقا به مباحثی وابسته قلمداد شده است كه به خود انگیزش اخلاقی مربوط است.
داوریهای اخلاقی ظاهرا مردم را برمیانگیزانند و بدین ترتیب وسوسه میشویم كه گمان كنیم آنها به نحو قاطعی، متضمن یك میل هستند. اصول اخلاقی را میتوان متكی بر ارزشهای اخلاقی پنداشت[; اما] مناقشه درباره چگونگی توصیف این ارزشها، و درباره اینكه چند پیشفرض ارزشی لازم است تا دعاوی اخلاقی را تثبیت كند، ادامه دارد.
رئالیستهای اخلاقی برخلاف احساسات گرایان و دیگران، بر وجود ارزشها تاكید ورزیدهاند; بعضی، اوصاف اخلاقی را با آن اوصافی كه در یك جهانبینی كاملا علمی، مسلم گرفته شده است، همانند پنداشتهاند.
● مفاهیم اخلاقی و نظریات اخلاقی
[این] بخشی از اخلاق فلسفی وسیع و عام است و در پی یافتن اصول یا تبیینهای عام درباره اخلاق میباشد، اما بخش عمده [اخلاق فلسفی] بر تحلیل مفاهیمی متمركز میشود كه برای خود اخلاق، اهمیت اساسی دارند. یك مفهوم از این دست كه مركز توجه بحثهای بسیاری در سالهای اخیر بوده، مفهوم خودمختاری است. توجه به خودمختاری در كنار مسائل دیگر مرتبط به خود، ماهیت اخلاقیاش و ارتباطات اخلاقیاش با دیگران، قرار میگیرد.
مباحث دیگری هم مورد بررسی قرار گرفتهاند; از جمله ماهیت آرمانهای اخلاقی و مفاهیم شایستگی و مسئولیت اخلاقی. از هنگامی كه فلاسفه یونانی در مورد eudaimonia (سعادت) تحقیق نمودند، این مساله كه چه چیزی زندگی انسانی را به گونهای درمیآورد كه برای شخصی كه دارای آن زندگی استخیر باشد، در كانون توجه اخلاق بوده است. بار دیگر، نظریه یك فیلسوف در مورد خیر، تقریبا همیشه با نظریههایش در دیگر مسائل اساسی، سخت گره خورده است. مثلا بعضی از كسانی كه در شناخت ما از جهان، برای تجربه حسی اهمیت قائل میشوند با این عقیده وسوسه شدهاند كه خیر كاملا عبارت از نوع خاصی از تجربه [یعنی] لذت است. دیگران ادعا كردهاند كه چیزهایی بیش از لذت صرف در زندگی وجود دارد و زندگی خوب، عبارت است از تحقق بخشیدن به ماهیت انسانی پیچیده ما. و چنین نیست كه فلاسفه، امور بد را به دست فراموشی سپرده باشند.
فلسفه اخلاق یا ethics مدت مدیدی، دست كم تا حدی، به طرفداری از راههای خاصی از زندگی یا عمل مشغول بوده است.
بعضی از سنتها هماكنون افول كردهاند. اما هنوز سلسله وسیعی از نظرات در این باره وجود دارد كه چگونه باید زندگی كرد; یكی از سنتهای نوین مهم، سنت نتیجهگرایی است. براساس این دیدگاه، به صورتی كه معمولا فهمیده میشود، اخلاق ما را ملزم میكند كه روی هم رفته، بیشترین خیر را ایجاد نماییم.
بنابراین، ماهیت هر دیدگاه نتیجهگرایانه خاصی، به دیدگاهش در مورد خیر وابسته است. نافذترین نظریه آن بوده است كه تنها خیر، عبارت است از رفاه یا سعادت هر فرد انسانی و حیوانات دیگر، كه هنگامی كه با نتیجهگرایی تركیب گردد، مكتب سودگرایی است. معمولا گفته میشود كه نظرات نتیجهگرایانه به جای آنكه متكی بر درستی باشند، بر خوبی متكیاند. نظریات متكی بر درستی را میتوان نظریات وظیفهشناسانه اخلاقی نامید.
چهره برجسته سنت وظیفه شناسانه اخلاقی، فیلسوف آلمانی قرن هجدهم، ایمانوئل انتبوده است. چنین نظریاتی، مثلا ادعا میكنند كه حتی اگر روی هم رفته، خوبی بیشتری از شكستن عهد حاصل آید، باید به عهد خود وفا نماییم; یا آنچه میتوان عامدانه برای به دست آوردن خوبی انجام داد، قیود و شروطی دارد. در نیمه دوم قرن بیستم، واكنشی بر ضد بعضی از افراطهای دركشده اخلاق نتیجهگرایانه و اخلاق وظیفهشناسانه، و بازگشتی به تصور قدما از فضایل پدید آمد. آثار این حوزه، تا حدودی از حملاتی بر اخلاق نوین و نیز شروح و تحلیلهای بیشتری در مورد فضایل و مفاهیم وابسته [به آن] تشكیل شده است.
● اخلاق كاربردی
اخلاق فلسفی همواره تا حدودی در زندگی واقعی، كاربرد مییافته است. مثلا ارسطو معتقد بود كه مطالعه اخلاق هیچ فایدهای ندارد، مگر این كه تاثیر سودمندی بر شیوه زندگی فرد داشته باشد. اما از دهه ۱۹۶۰ به بعد، علاقه مجددی به بررسی مفصل مسائل خاص مربوط به علایق عملی این عصر، وجود داشته است.
یكی از زمینههایی كه اخلاق همواره در آن نقش مهمی ایفا نموده، پزشكی است; مخصوصا در مسائلی كه با مرگ و زندگی سروكار دارند. اخیرا تا حدودی، در نتیجه پیشرفت علم و فنآوری، زمینههای جدیدی از پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. علاوه بر این، بخشهای خاصی از كار پزشكی كه سابق بر این، فاقد اخلاق خاص خودشان بودند، شروع به ایجاد آنها نمودهاند. این تحول، بخشی از حركت وسیعتری است كه متضمن پژوهش در الزامات اخلاقی كسانی است كه حرفههای خاص دارند.
بخشی از این تحقیق، باز به پیشرفت علمی و پیامدهای آن برای خط مشی عمومی، مرتبط است. اما بار دیگر، به مشاغلی هم توجه شده است كه در گذشته، چندان در معرض تحلیل اخلاقی فلسفی نبودهاند. این سیاره [ زمین] و كسانی كه بر روی آن زندگی میكنند و خواهند كرد، در زمانهای اخیر، كانون توجه سیاسی فراوانی شدهاند و این امر، بر فلسفه اثر گذاشته است.اما درست همان طور كه دامنه پژوهش اخلاقی گسترده شده است، علاقهای هم از نو به جزئیات خاص روابط انسانی، چه فردی و چه میان جامعه، دولت و فرد، برانگیخته شده است.