چرا برگشتم!؟

این نوشتار کسی است که یک‌سال‌ونیم از زمانی که به ایران بازگشته است و در فضای دانشگاهی ایران فعالیت می‌کند، می‌گذرد! مدت‌ها به این فکر بوده که تجربه‌هایی را که در یک‌سال‌ونیم اخیر در ایران کسب کرده، به قلم بیاورد، تجربه‌هایی شیرین و تلخ ولی سازنده. این یادداشت با هدف بررسی تاثیرات فعالیت‌ها و ایجاد فضای رقابتی در پیشبرد فرهنگ‌سازی در عرصه فناوری‌های نوین، با تکیه بیشتر بر حوزه روباتیک و اتوماسیون، شاید بتواند پاسخی هم برای سوال آن دسته از افرادی باشد که از او می‌پرسند «چرا برگشتی!؟» سوالی که نگارنده کمتر روزی به خاطر دارد فردی از او نپرسیده باشد. من «مهدی طالع‌ماسوله» هستم و الان که کمی تعمق می‌کنم، می‌بینم اگر به ازای جواب دادن به هر سوال «چرا برگشتی!؟ » یک دلار دریافت کنم، می‌توانم یک مرکز تحقیقاتی در ماسوله به نام Masouleh Institute of Technology (MIT) برای دوران بازنشستگی خود برپا کنم. در بدو ورود به ایران، با پدیده‌ای فراتر از حد انتظاری که برای خود مصور کرده بودم، مواجه شدم که در حال پیشرفت روزافزون بود که می‌توان آن را فرهنگ‌سازی در عرصه فناوری‌های نوین نامید. تخصص کاری ایجاب می‌کرد که در این موج فرهنگ‌سازی، بیشترین توجه خود را به حوزه روباتیک و اتوماسیون معطوف سازم و تلاش کنم که همسو با این جریان، فعالیت‌های آکادمیک خود را سوق دهم. طی این فعالیت‌ها با سیل عظیمی از نوجوانان و جوانان مستعد در زمینه روباتیک مواجه شدم که جویای بستری مناسب برای شکوفایی استعدادهای خود و رسیدن به اهداف خویش بودند. برای اولین‌بار، با شرکت در مسابقات روباتیک خیام به‌عنوان ناظر داوران در شهر نیشابور، این شور و هیجان به‌وضوح برای من آشکار شد. سپس شرکت در هشتمین مسابقات «ایران‌اپن» این فرصت را برای من فراهم کرد تا بتوانم دید فراتری در مورد سیر چشمگیر پیشرفت در زمینه فرهنگ‌سازی در عرصه روباتیک در ایران پیدا کنم. داشتن برنامه منسجم و هدفمند و ارزش‌گذاری و ایمان به توانایی جوانان و علایق آنان از جمله عامل‌های موثر در موفقیت مسابقات «ایران‌اپن» در هشت‌دوره برگزاری آن است که توانسته محلی برای شکوفاسازی استعدادهای موجود در جامعه و نمونه موفق در کمک به فرهنگ‌سازی در عرصه فناوری‌های نوین باشد. بدون شک فضاهای رقابتی ایجادشده در سال‌های اخیر توانسته نقش بسزایی در فرهنگ‌سازی در عرصه فناوری‌های نوین ایفا کند. به‌عنوان نمونه، امروزه برپایی دوره آموزشی روباتیک در سطوح دبستان، راهنمایی و دبیرستان گواه این امر است. سوالی که هم‌اکنون می‌توان مطرح کرد این است که آیا ایجاد این چنین فضاهای رقابتی‌ای به‌تنهایی می‌تواند در عرصه فناوری‌های نوین، فرهنگ‌سازی کند یا این کار مستلزم تدابیر دیگری نیز هست. این تدابیر برای حمایت این‌چنین فضاهای رقابتی، از سوی چه کسانی باید پیگیری شود؟ فضاهای رقابتی متشکل از برگزارکنندگان، برگزیدگان و حمایت‌کنندگان هستند. رسیدن به هدف فرهنگ‌سازی با برگزاری فضاهای رقابتی مستلزم برآورده ساختن نیازهای هر سه‌دسته است. در غیر این‌صورت این جریان به شکست منجر خواهد شد و چه‌بسا می‌تواند نتیجه‌ای خلاف انتظار را دربرداشته باشد. خروجی فضاهای رقابتی عموما برگزیدگانی هستند که ‌باید توسط حمایت‌کنندگان مورد توجه و حمایت قرار گیرند. این موضوع یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های برپایی یک فضای رقابتی است. در واقع فضاهای رقابتی به شرطی قادر به فرهنگ‌سازی هستند که پل ارتباطی مناسبی بین برگزیدگان و حمایت‌کنندگان برقرار شود. بنابراین کیفیت برقراری ارتباط مناسبی بین برگزیدگان و حمایت‌کنندگان را می‌توان معیار مناسبی برای سنجش میزان موفقیت یک فضای رقابتی در فرهنگ‌سازی دانست. حمایت‌کنندگان فضاهای رقابتی عمدتا ارگان‌های دولتی و غیردولتی هستند که نیازمند نیروی انسانی مستعد برای پیشبرد اهداف خود هستند. یکی از مشکلات عمده در برخی از فضاهای رقابتی، نبود ارتباطی مناسب بین برگزیدگان و حمایت‌کنندگان است، به این صورت که برگزیدگان و طرح‌های آنان پس از اتمام مسابقات به دست فراموشی سپرده می‌شوند. وظیفه اصلی بر دوش ارگان‌های دولتی است که ‌باید در صورت حمایت ارگان‌های خصوصی از فضاهای رقابتی و برگزیدگان آن (جذب برگزیدگان در صنعت و در اختیار گذاشتن فضای تحقیقاتی برای ادامه راه خود و...)، تسهیلات ویژه‌ای نظیر کسر مالیات برای آنان در نظر بگیرند. ارایه تسهیلات و جوایز از طرف ارگان‌های دولتی به طور مستقیم به برگزیدگان، هرچند ضروری و مفید است همانند ضرب‌المثل «ماهی به کسی دادن یا ماهیگیری یاد دادن» است. دخالت مستقیم ارگان‌های دولتی در حمایت از برگزیدگان نمی‌تواند کارآمدی چشمگیری داشته باشد و این مهم باید توسط ارگان‌ها و موسسات خصوصی با حمایت دولت صورت پذیرد. اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و انجمن‌های علمی که در زمره حمایت‌کنندگان قرار می‌گیرند نیز به نوبه خود در این جریان فرهنگ‌سازی وظیفه خطیری به عهده دارند چراکه قسمت عمده برگزیدگان فضاهای رقابتی برخاسته از دانشگاه هستند و عده‌ای نیز پس از کسب مقام، جذب آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی تحت‌نظارت اعضای هیات علمی دانشگاه می‌شوند. وظیفه اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها، شرکت در فضا‌های رقابتی در تمام سطوح، شناسایی استعدادها، ارتباط با آنها و جذب آنها برای پرورش استعدادهای نهفته آنان است. ارگان‌های دولتی ‌باید اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و انجمن‌های علمی را مورد حمایت مالی و معنوی قرار دهند تا آنان بتوانند برگزیدگان فضاهای رقابتی را جذب کنند. این همان حمایت غیرمستقیم ارگان‌های دولتی در فضای دانشگاه‌ها از برگزیدگان فضاهای رقابتی است که قبلا به آن اشاره شد. حمایت غیرمستقیم ارگان‌های دولتی در فضای صنعتی از برگزیدگان فضاهای رقابتی ‌باید به موازات و همگام با حمایت غیرمستقیم ارگان‌های دولتی در فضای دانشگاهی صورت پذیرد، در غیر این‌صورت هر دو به شکست منجر خواهد شد.