دنیا را دنیای نشانه ها گفته اند؛ زیرا برای هر چیزی نشانه ای است که از طریق آن می توان به حقیقتی باطنی رسید. عشق و نفرات را می توان در چهره و حرکات و رفتار شخص دید.
حقایق هستی دارای مراتبی است که هر مرتبه آن را می توان از مرتبه ای دیگر به نشانه هایی شناخت. در نگرش قرآن، اصولا دنیا، خود نشانه ای از حقیقت فراتر است. از این رو همه هستی را آیات و نشانه ها معرفی می کند.
از آن جایی که دنیا، کشتزار هستی است که فصل در وی آن آخرت است، هر کسی دوست دارد بداند که کشت او چه محصولی دارد و از چه کیفیتی برخوردار می باشد. هر چند که به حکم هر آن چه بکاری درو می کنی و هم چنین به حکم الانسان علی نفسه بصیره ولو القی معاذیره، هر کسی می داند چه کاشته و خود را چگونه ساخته است، می داند که در آخرت چه چیزی را با چه کیفیتی برداشت می کند. با این همه به عللی هر کسی می کوشد تا نشانه هایی دیگر از وضعیت کشت و کیفیت برداشت خویش داشته باشد. این جاست که هر انسانی دوست دارد بداند که آیا به رستگاری جاودانه دست می یابد و از سعادت و خوشبختی پایدار بهره مند می شود یا نه؟
نویسنده با نگاهی به آموزه های قرآنی بر آن است تا نشانه های ر ستگاری را تبیین کند تا هر شخصی به وسیله این میزان سنجش بتواند وضعیت خویش را بداند. با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم.
● رستگاری، هدف زندگی
مهم ترین دغدغه هر انسانی، مسایلی است که با زندگی وی گره خورده است. ترس از مرگ و نیستی، دست یابی به آرامش و آسایش پایدار، زندگی جاودانه و مانند آن، کلیدی ترین مفاهیمی است که ذهن هر کسی را به خود مشغول می دارد. انسان، آرمانی بزرگ به نام سعادت و خوشبختی دارد و هر کاری را که در زندگی خود انجام می دهد، برای دست یابی به این مهم است.
این جاست که مفهوم دیگری، خود را در زندگی انسان نشان می دهد که از آن به رستگاری یاد می شود. رستگاری به معنای دست یابی به سعادت و خوشبختی است. از این رو کسی را که احساس مطلق خوشبختی دارد، انسانی رستگار می دانند. البته هر کسی نوعی احساس دارد که از آن به خوشبختی نسبی یاد می شود. به این معنا که هر کسی در زندگی خویش از درجه ای از آسایش و آرامش و مرتبه ای از آن بهره مند می باشد. هرچه درجه و مرتبه این احساس، بالاتر و پایدارتر باشد، احساس خوشبختی قوی تر است. اما با همه این احوالات، کم تر کسی را می توان یافت که احساس رستگاری داشته باشد، بلکه حتی می توان گفت که شمار کسانی که احساس رستگاری دارند، بسیار اندک است. از این رو هیچ کسی را نمی توان در دنیا یافت که احساس خوشبختی مطلق بکند مگر آن که از پیامبران خاص باشد.
در آموزه ها و فرهنگ قرآنی، دو واژه برای تبیین این معنا به کار می رود. یکی از این واژگان، واژه «فلاح» است که به معنای نجات و رهایی از بدی ها و دست یافتن به خیر و صلاح است (التحقیق، حسن مصطفوی، ج۹، ص۱۳۳ ذیل واژه فلاح) و دیگری واژه «فوز» است که به معنای دست یابی به خیر همراه با حصول سلامت است. (مفردات، راغب اصفهانی، ص ۶۴۷)
این دو واژه به خوبی علت اهمیت رستگاری را تبیین می کند، زیرا آن چه دغدغه انسان است، اموری چون مرگ، گرسنگی و از میان رفتن آسایش و رفاه و آرامش روحی و امنیت جانی و مالی و عرضی است. از این رو، اگر کسی خود را از مرگ و فقر و بیماری و دیگر بدی ها، رها و نجات یافته بداند، احساس رستگاری می کند، زیرا سلامت مطلق و آسایش و آرامش مطلق را می تواند در دست داشته و ترسی از مرگ و نیستی و فقر و بدبختی و ترس و خوفی از چیزی نداشته باشد و لذا گفته اند رستگاری، مهم ترین هدف زندگی بشر است. اما از آن جایی که بشر به علم و تجربه دریافته است که رستگاری را نمی تواند به شکل مطلق آن در دنیا تجربه کند و آن را دارا باشد، در اندیشه آخرتی است که در آن می تواند رستگاری را به دست آورد و به آسایش و آرامش مطلق برسد، بی آن که اندوهی از گذشته و ترسی از آینده داشته باشد.
تحلیل قرآن دلالت بر این معنا می کند که رستگاری، از مهم ترین و بالاترین خواسته های انسانی و برترین درجات و مقامات انسانی در نزد خداوند است (توبه آیه۲۰) بنابراین کسی که به این مقام و درجه رسیده است می تواند مدعی شود که برتر از آن وجود ندارد تا به عنوان آرمان بشری مورد توجه قرار گیرد.
با این همه، مشکلی که انسان در دنیا با آن روبه روست، آگاهی نسبت به آینده است. به این معنا که انسان هرگز در دنیا نمی تواند خوشبختی را به شکل مطلق تجربه کرده و به دست آورد، از این رو به نظر می رسد که رستگاری در دنیا بی معنا باشد، زیرا هرگز در دنیا نمی تواند از مرگ و فقر و بیماری بگریزد و هرچند در سلامتی و آرامش و آسایش باشد، وجود حتی ترسی موهوم، زندگی را بر او تلخ می کند و آرامش و آسایش مطلق را از وی سلب می کند. اگرچه می دانیم که این ترس، هرگز ترسی موهوم و خیالی نیست بلکه ترسی واقعی است و اصولاً دنیا به گونه ای ساخته نشده که انسان بتواند در آن به خوشبختی و سعادت مطلق دست یابد و در نهایت، بیماری و مرگ او را دربرمی گیرد.
بنابراین می توان گفت که رستگاری مطلق هرگز در جهان تحقق نمی یابد، ولی آیا می توان گفت که احساس رستگاری مطلق نیز در جهان مادی و دنیا تحقق نمی یابد و کسی نمی تواند به چنین احساسی برسد؟
قرآن بیان می کند که انسان هرچند که نمی تواند در دنیا به خوشبختی و رستگاری مطلق برسد ولی می تواند احساس خوشبختی و رستگاری مطلق را در دنیا داشته باشد. به این معنا که انسان می تواند به مقام و منزلتی دست یابد که احساس خوشبختی و رستگاری مطلق و واقعی نه موهوم را داشته باشد.
این جاست که مسأله نشانه ها، خود را نشان می دهد. به این معنا که نشانه هایی یافت می شود که انسان به کمک آن می تواند دریابد که به رستگاری و خوشبختی مطلق هرچند در آخرت رسیده است یا آن که زندگی وی در آخرت و جهانی دیگر به گونه ای است که از خوشبختی و رستگاری دور می باشد.
قرآن هرچند که بر این معنا و مفهوم تأکید می کند که هر کسی خود وضعیت خویش را می داند و از آن چه خود ساخته، آگاه است ولی نشانه هایی را نیز برای آگاهی از وضعیت کنونی خود به وی ارایه می دهد تا با سنجش آن بتواند وضعیت خود را تغییر داده و آن را بهبود بخشد و از نواقص و موانع بگذرد.
● نشانه های رستگاری در زندگی دنیوی
چنان که گفته شد، رستگاری به عنوان مهم ترین آرمان و هدف انسانی، خود را بر سرتاسر زندگی انسان تحمیل می کند. این گونه است که همه تلاش های او مصروف این معنا می شود تا به رستگاری و خوشبختی دست یابد و آن را احساس کند. خداوند در آیات ۵۹ تا ۶۱ سوره صافات، دست یابی به رستگاری و فوز بزرگ را سزاوار هرگونه عمل و تلاش انسانی معرفی می کند و در آیه ۷۷ سوره حج سفارش می کند که انسان با اجرای کارهای خیر و اعمال نیک به این فوز عظیم دست یابد.
در حقیقت، این که انسان هدف والای خویش را در هر کار و عملی، رستگاری قرار دهد، نه تنها ازنظر خداوند امری ناپسند نیست بلکه اصولاً انسان می بایست همه کارهای خویش را تنها برای رسیدن به این هدف، تنظیم کند: لمثل هذا فلیعمل العاملون.
از این رو خداوند دست یابی به رستگاری را به عنوان بالاترین درجه و مقام در نزد خود می شمارد؛ زیرا کسی که به این مقام رسیده می بایست از جمله کسانی باشد که با بهره گیری از تمامی ظرفیت ها و توانمندی های سرشته در ذات یعنی اسمای الهی توانسته آن را فعلیت بخشیده و به صبغه و رنگ الهی درآمده و شاکله وجودی کامل خود را شکل دهد این گونه است که خداگونه شده و تقرب اسمایی یافته و در جایگاه رفیع خلافت الهی به عبودیت تکیه زده است.
چنین انسان هایی در همین دنیا، احساس رستگاری را در خود می یابند و حتی برخی از نشانه های رستگاری را در خود مشاهده می کنند که نوعی توانایی خاص است که هر انسانی از آن برخوردار نخواهد بود؛ زیرا انسان هرگونه که خود را می سازد از کمال، دور یا به آن نزدیک می شود.
کسی که به کمالی نزدیک می شود از توانایی هایی برخوردار می گردد که از جمله می توان به کشف الغطا و دست یابی به یقین های سه گانه علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین به عنوان نمونه یاد کرد. از این رو خداوند اهل یقین را از رستگاران می شمارد که در همین زندگی دنیا می توانند وضعیت خویش را در آخرت ببینند و از قدرت های به ظاهر فرابشری برخوردار شوند هر چند که بهره گیری از تمام ظرفیت یقین تنها در آخرت، شدنی است، زیرا دنیا نمی تواند این معنا را برتابد و همه ظرفیت یقین را بروز و ظهور دهد. (بقره آیات ۴ و ۵ و نیز لقمان آیات ۳ و ۴)
البته از نظر قرآن همه انسان ها می توانند امید به رستگاری داشته باشند، ولی برخی از انسان ها و گروه های انسانی، می توانند امیدوارتر از دیگران به رستگاری و دست یابی به آن باشند. از این رو قرآن انسان هایی چون آمران به معروف و ناهیان از منکر (توبه آیات ۱۱۱ و ۱۱۲) امانت داران (مؤمنون آیات ۱ و ۸) انفاق کنندگان (بقره آیات ۲ تا ۵) پیروان محمد (اعراف آیه ۱۵۷ و توبه ۸۸) اهل تزکیه (اعلی آیه ۱۴ و شمس آیه ۹) حافظان قوانین و حدود الهی (توبه آیات ۱۱۱ و ۱۱۲) پیروان امامان (اعراف آیه ۱۵۷ و تفسیر البرهان، ج۲، ص ۵۹۳) و صالحان و شهیدان، صابران (توبه آیه ۱۱۱ و مومنون آیه ۱۱۱) و افرادی همچون ایشان را به عنوان رستگاران معرفی می کند؛ زیرا رفتار و کردار این افراد خود گواه این است که در مسیر متاله شدن گام برمی دارند یا در این مسیر به درجاتی نیز رسیده اند و صبغه الهی گرفته اند؛ چون همین اعمال صالح و نیک و نیت و قصد خیر، خود بهترین گواه بر این است که در مسیر هستند و کارهایشان رنگ خدایی دارد.
به سخن دیگر، انسان می تواند با نگاهی به رفتارهای خود و دیگران دریابد که در کدام مرحله است؟ آیا به سمت و سوی سقوط و هبوط می رود و یا آن که در مسیر کمال گام برمی دارد؟ آیا رستگار می شود یا آن که گرفتار شقاوت و بدبختی ابدی می شود؟
انسان هایی که از روحیه و رویه سالم و پاک برخوردار می باشند، در همین زندگی خود، آن را بروز و ظهور می دهند. در گام های نخستین، کارهایشان رنگ خدایی دارد و هر کسی آنها را می بیند درمی یابد که می کوشند تا دست کم رفتارشان خدایی باشد و رضا و خشنودی وی را به دست آورند. همین مشابهت به اصل، می تواند کم کم آنان را در مسیر کمالی قرار دهد و در نهایت به انسانی متاله تبدیل کند که چیزی جز خدا نخواهد و نجوید و همه وجودش خدایی شود و در مقام نتایج قرب النوافل و یا قرب الفرایض درآید.
بنابراین یک دسته از نشانه های رستگاری را می توان در اعمال و رفتارهای هر کسی پیدا کرد. کسی که اهل تقوا و انفاق و اصلاح امور دیگران است و کارهای نیک و خیرخواهانه انجام می دهد، در مسیر کمالی قرار دارد و رستگاری و فوز عظیم را می تواند در آغوش بگیرد.
دسته دیگر از نشانه ها، درونی است و شخص، آن را در خود می یابد. از جمله نشانه های قرار گرفتن در مسیر رستگاری و دست یابی به آن، آرامش درونی است. انسان ها هر چند که آرامش واقعی و کامل را در آخرت تجربه می کنند ولی کسانی که به رستگاری دست یافته باشند می توانند آن چه را دیگران در آخرت تجربه و احساس می کنند در همین دنیا تجربه و احساس کنند.
اگر انسان ها در آخرت به یقین می رسند و پرده های غفلت و نادانی از چشم و دلشان به کنار می رود (ق آیه ۲۲) برخی از ایشان می توانند در این دنیا به یقین و کشف الغطا برسند، چنان که امیرمؤمنان علی(ع) به صراحت به این وضعیت کشفی خود اشاره می کند.
هم چنین اگر انسان ها در آخرت به سبب فعلیت یابی کامل اسمای الهی و خداگونه گردیدن، می توانند از قدرت و توانایی های الهی بهره مند شوند، برخی از آنان می توانند در همین دنیا با متاله شدن، به مقام «کن فیکون» برسند و هرچه را اراده کنند پدید آورند.
بنابراین هر کسی در همین زندگی دنیا می تواند به جایگاه و منزلتی رسد که دنیا و آخرت برای او یکسان باشد و رستگاری آخرت را در دنیا تجربه و احساس کند.
البته این وضعیت تنها برای نادری از مردمان تحقق می یابد و بیشتر انسانها از آن به علل درونی و اعمال خود محروم هستند.
انسان های عادی می توانند به این شکل از وضعیت خود در آینده آگاه شوند که ببینند در چه وضعیت نسبت به خواسته های الهی قرار دارند. هرچه انسان در مسیر کمالی باشد، از آرامش بیش تر برخوردار می باشد و در زندگی روزمره خویش از ناحیه خداوند به وسیلأ روح و فرشته ای، تقویت و تأیید می شود (مجادله آیه ۲۲) و از بدی ها دور می ماند (زمر آیه ۶۱ و توبه آیه ۲۰) و از فضل و عنایت الهی در همین دنیا بهره مند می شود (دخان آیات ۵۱ و ۵۷) بنابراین می توان گفت که نشانه های رستگاری در همین زندگی دنیا برای آدمی خودنمایی می کند.
هر کسی از درون خویش آگاه است و می داند که در چه مرتبه ای است. چنان که اعمال و رفتار وی حکایت از واقعیت و حقیقت درونی او می کند و وضعیتش را نشان می دهد. کسی که از گناه و ظلم (انعام آیات ۲۱ و ۱۳۵) دور است و خلافکاری و جرمی را مرتکب نمی شود (یونس آیه ۱۷) و بخل و خساست نمی ورزد (حشر آیه۹) و بی عفت و بی حجاب نمی باشد (نور آیه ۳۱ و یوسف آیه ۲۳) و اهل عجب و تکبر (آل عمران آیه ۱۸۸) و لغو و بیهودگی نیست (مؤمنون آیات ۱ و ۳) و به جای آن به سوی کارهای نیک و خیر می شتابد، خود می داند که در چه مرتبه و منزلتی است.
انسان ها با نگاهی به درون خویش و رفتارها و کردارهای اجتماعی خود، می توانند به آسانی و سادگی دریابند که آیا از اهل رستگاری و فوز عظیم هستند و یا آن که از رستگاری و خوشبختی پایدار دور می باشند؟
بنابراین اگر کسی می خواهد نشانه های رستگاری در آخرت را در دنیا ببیند به نیت ها و اعمال و رفتار خویش توجه و دقت کند. هرچه این کارها، رنگ خدایی بیش تری داشته باشد و از غیر خدا و اهداف غیرخدایی، دورتر باشد، امید آن که جزو رستگاران باشد بیشتر است. هر انسانی بهترین داور برای خود است و با نگاهی به اعمال و نیات خویش می تواند برای خود امتیازبندی کند؛ زیرا دیگران از نیت ها و مقاصد باطنی آدمی آگاه نیستند. با این همه با نگاهی به رفتارها و کردارهای اشخاص می توان دریافت که آیا شخص به سوی کمال گام برمی دارد و رستگاری را مقصد و مقصود واقعی خود قرار داده یا آن که تنها مدعی ای بیش نیست؟ از این رو گفته اند درباره خود به وجدان خود مراجعه کنید و درباره دیگران به اعمال آنان نگاه کنید تا دریابید که به سوی رستگاری می رود یا آن که گام در مسیر بدبختی و شقاوت می نهد؟
