قدرت ستیزی عارفانه عطار نیشابوری

در میان خیلِ شاعران گذشته پارسی زبان، به کمتر شاعری برمی‏خوریم که دست از جان بشوید و در مقابل پادشاهان و قدرتمندان ـ چه آشکارا و چه به زبانِ حکایت و رمز ـ حرفِ حق بگوید و بلندیِ همّت را در مقابل خوانِ پُر نعمت آنان دوتا و دوتو نکند. در این میان بعضی از عارفان، با تکیه بر قدرت لایزالیِ یگانه معشوقِ ازلی، چه از زبان خود یا با گفتار طبقاتِ پایینِ جامعه و یا از قول دیوانگانِ عاقل، تازیانه انتقاد را بر گُرده این قدرتمندان می‏کوبند. شعر این‏گونه شاعران است که می‏تواند لقب «تازیانه سلوک» بگیرد. یکی از این شاعرانِ عارف، عطّار نیشابوری است، که «سلطانی» جز آن «سلطانِ حقیقی» نمی‏شناسد و «شاهی» جز «پادشاهِ ازلی» نمی‏داند. عطّار، از سویی لوازم و خلق و خوی پادشاه عادل را بیان می‏کند و از جهت دیگر، از زبان توده مردم آن‌ها را می‏نکوهد و گاه پند و اندرز می‏دهد، و گاه با خشم در مقابل آنان می‏ایستد و حق‏گویی می‏کند. این مقاله بحثی جستجوگرانه درباره قدرت‏ستیزی عطّار نیشابوری است. شـکـر ایــزد را کــه دربــاری نـیَــم بــســتــه هــر ناســزاواری نـیـَــم من زکس بر دل کجا بــنــدی نـهـم؟ نــام هــر دون را خداوندی نـهـم؟... هـمـّتِ عالیــم مـمـدوحم بـس است قُـوتِ جسم و قوّتِ روحم بس است پــیــشِ خــود بــردند پـیشینـان مرا تا بــه کی زین خـــویشتن بنیان مرا؟ تــا ز کـــارِ خـــلـــق آزاد آمـــدم درمــیــانِ صــد بــلا شــاد آمــدم فـــارغــم زیــن زُمـره بدخواه، نیک خــواه نامــم بـد کنـند و خواه، نیک منطق الطیر/۴۴۰ در تاریخ ادبیات ایران به شاعرانی که چشمِ طمع به درگاه پادشاهان و اُمرای روزگار خود نداشتند و از خوانِ منّت‏زای آنان لقمه‏ای برنگرفته‏اند، کم تر برمی‏خوریم، زیرا که مدح و شعر درباری، یکی از «شیوه‏های شاعری» بوده است و شاید اوّلین شیوه ده‏گانه شاعری، به قول خاقانی: ز دَه شیوه گــان حِیلتِ شاعری ست به یک شیوه شــد داســتان عنـصری جــز این طـرزِ مدح و طــراز غــزل نکــردی ز طبــع امتــحان، عنـصری سجادی، گزیده/۳۸۹ و با همین یک شیوه (مدح) «از نقره دیگ دان» می‏زدند و پیل وار زر به صله بیتی (نظامی عروضی/۱۳۷۲/۵۷) یا ابیاتی دریافت می‏داشته‏اند و با این کار پادشاهانه، «باد رنگین» را با «خاک رنگین» مبادله می‏کرده اند که نام و آوازه‏‏ای نه تنها در بین مردمانِ جهان بپراگنند، که در تاریخ نام شان به بذل و بخشش و «شاعرپروری» و «شعردوستی» برآید و آیندگان نیز با این کیمیا (صله‏های آن چنانی) قلبِ ماهیت این قدرتمندان کنند و نامِ ننگ‏آلود آنان را از ذهن‌ها بزدایند و آنان را شاهانِ شاعرپرور و از آن بالاتر «صوفی دوست» به حساب آورند و عشق‌های ننگ‏بارِ آنان را به غلامان و نوخطان، عشق الهی به حساب آورند و منظومه‏هایی از نوع «محمود و ایاز» بسرایند. (ر.ک. دهخدا، ذیل زلالی خوانساری) اگر به کسانی چون کساییِ مروزی یا ناصرِ خسرو برمی‏خوریم ـ که نامی در شعر زاهدانه و حِکمی در کرده‏اند ـ اوّلاً تعداد آنان انگشت شمار است و ثانیاً آنان شاعرانی شریعت‏گرا هستند که شعور شعری شان را در خدمتِ پاکان روزگار قرار داده‏اند و از برکتِ وجود آن بزرگواران، نامی و آوازه‏ای یافته‏اند و با مدح فضیلت، فضیلت کسب کرده‏اند، البته هر یک از آن دو به زَعْم و گمانِ خود و البتّه بعد از دورانی که از «ندیمی‌ پادشاه» و «باده نوشی پیوسته» به تنگ آمده و خوابی بیداری بخش دیده بودند. در این میان، به شاعران عارف یا عارفان شاعری برمی‏خوریم که با تکیه به باورهای خود و این‏که «جز او» هرچه هست هیچ است و «سایه» و «بوَد» است نه «بُود»، سرِ همّت را در پیش معاصران و آیندگان افراشته‏اند و با همّتی به بلندی آسمان، نغمه سر داده‏اند که: چــون ز نـانِ خشک گیرم سفره پیش تــر کـنــم از شوروای چشمِ خویش از دلــم آن ســفــره را بــریان کـنم گــه گهــی جـبـریل را مـهـمان کنم چون مرا روح القُدُس هـم کاسه است کــی تــوانم نان هر مــُدبر شکست؟ عطار، ۱۳۸۳/۴۴۰ و بدین طریق در گوشه استغناء پناه جسته‏اند و در به روی نان و جاه بیگانگان و قدرتمندان بسته‏اند تا با معبود یکتای خویش به راز و نیاز بپردازند و از آتشِ این عشقِ معنوی شوری در دل بیافرینند و شعر را بهانه‏ای سازند برای دَم زدن با او و اگر قدرتمندی در هوسِ بهره‏جویی از نام آن‌ها باشد و وعده‏های «محمودی» به آن‌ها بدهد، در پاسخ فریادی از سرِ قهر برآورند که: مــن نـه مــردِ زر و زن و جـــاهــم بــه خــدا گــر کـنم و گـر خواهـم سنایی/۱۳۵۹/کط. در بین همین شاعرانِ صوفی نیز ـ با همه ادعای بلند همّتی ـ کم نبودند که درگاهِ فلان امیر یا وزیر را قبله حاجات خود سازند و بی‏اعتنایی به دنیا را بهانه‏ای برای «بیش خواهی» خود قرار دهند و هم چون «هُما»‌ی منطق الطیر، دَم از «من» بزنند و ادّعا کنند که: آن کــه شَــه خــیــزد ز ظــلِّ پرِّ او چــون تــوان پـیـچـیـد سر از فَرّ او؟ جـمــلــه را در پــرِّ او باید نشـست تــا ز ظــلــّش ذرّه‏ای آیـد به دست عطار،۱۳۸۳/۲۷۳ و خود را در جایی ببینند که «سیمرغ» به نظرشان، «سرکش»! بیاید و او را در شأن و مقام خود، برای دوستی ندانند. معدودی از این عارفان شاعر را نیز می‏توان شناخت که چشم به درگاه امیر ندوخته‏اند و قدرتمندان در نظر آنان «دریوزه گران» و «مُدبران» و «نا‏خوش مَنشان» می‏آیند که حتّی از خوردن مالِ بیوه گان و درویشان ابا ندارند. یکی از این‏گونه عارفانِ شاعر، بی‏شک، پیرِ اسرار، عطّار نیشابوری ست. شعرِ عطّار، شعرِ اشک است و درد است و خون، و عشق آتشینِ او به مبدأ فیض، چنان سوزی به شعرِ او بخشیده است که خواننده را یا در دل، آتش به پا می‏کند و یا زبان می‏‏سوزد، خود او نیز چنین توصیفی از شعر خود دارد که: این چه شورست از تو در جان، ای فرید! نـعره زن از صد زُفان هَلْ مِنْ مــزیـد گــر کنـد شخصِ تو یک‏یک ذرّه کور کــم نــگــردد ذرّه‏ای از جانْت شور گــر تــو با این شـور، قصدِ حق کنی در نــخـستـین شب کفن را شق کنی عطار،۱۳۳۸/۳۶۴ او «عاشقی ست که شیفتگی و شیدایی را با سوز و ساز و صبر و رضا آمیخته و سرشار از خوف و رجا و توکّلی درخور، شبانه‏روز برای استهلاک در معشوق کوشیده، تا سرانجام در راهِ وصال از مرزهای فنا گذشته و پرنده وار اوجِ آسمانِ بقا را دریافته و چون قطره‏ای که به دریا پیوندد، به هستیِ معشوق مخلّد شده است.» (صبور، ۱۳۸۰/۳۳۸) و با این پیوستگی هُدهُدوار، راهِ رسیدن به سیمرغِ حقیقت را به دیگران می‏نمایاند و خود همْ‏بال با سایر پرندگان، عَقَبات و وادی‌های پُرخطر را طی می‏کند و چون سایه‏ای در آن خورشیدِ «بی‏اَمْس» محو می‏گردد، آن‏چنان که جز او را در میانه نمی‏بیند. آن چه مسلّم است، عطّار نیشابوری خود چون سالکی پرشور، از یک‏یک وادی‌ها گذشته و خود را در دامنه قافِ قُربت، در برابر دوست دیده است و با وجود این که «مَنْ عَرَفَ اللهَ کَلَّ لِسانُه» هــرکــه را اســـرار حــق آموختند مُــهــر کــردند و دهـانـش دوختنـد مثنوی مولوی با زبان رمز و راز از این سفر و سیر معنوی، جای‏جای سخن گفته است. در جایی سروده است: آن چــه ایـشـان را درین رَه رُخ نمود کــی تـــواند شـرح آن پاسـخ نمود؟ گــر تــو هــم روزی فـروآیی به راه عَــقــبــه ایــن رَه کنی یک‏یک نگاه بــاز دانــی آن چــه ایـشـان کرده‏اند روشنت گردد که چـون خون خورده‏اند عطار، ۱۳۸۳/۴۲۲ که با رمز و اشاره، می‏گوید: نمی‏تواند آن را شرح دهد، زیرا که از «پیشان» دستوری ندارد. و در جایی دیگر، آن‏جا که از سیر اِلَی الله سخن می‏گوید، از سخن گفتن درباره سفرهای بعدی، یعنی سَیرِ فی الله سر باز می‏زند و می‏سراید: آن سـفــر را گـــر کــتابی نـــو کنم تــا اَبد دو کوْن، پُــر پَــرتــو کـنــم گــر بـــوَد از پیـــشــگه دستـوریی نـیســت جانم را ز شــرحش دوریی لیک شــرحِ آن به خود دادن خطاست گـر بـود اِذنی از آن حضرت، رواست مصیبت‏نامه/۳۶۴ و در جای دیگر، پس از آن که مرغان چون سایه‏ای در خورشیدِ وجود حق محو می‏گردند، می‏گوید: ... بعد از این، کس واقـفِ اسرار نیست زانــکِ این‏جا مــوضــعِ اَغیار نیست آن چــه آن یک گفت، آن دیگر شنود کــور دید آن حـال، گـوشِ کر شنود مــن کی ام آن را که شــرح آن دهـم؟ ور دهــم آن شـرح، خط بر جان دهم نــارسیده چــون دهـم آن شرح، من؟ تـــن زنم، چون مانده‏ام در طرح، من گــر اجــازت باشــد از پــیشان مـرا زود فـرمــایــنــد شــرح آن، مــرا چـون سرِ یک موی نیست این جایگاه جـز خموشی روی نیست این جایگاه منطق الطیر/۲۳۵ چنین است که عطّار، با همه گویایی و پُرگویی دم فرو می‏بندد، زیرا بیم آن است که «خط بر جان او» بدهند. این کمال را عطّار نیشابوری از درد و عشق یافته است. مسأله درد، عنصر اصلی و خمیرمایه شعر اوست. وقتی که عشق و درد، در شعر او به هم می‏پیچد، شوری می‏آفریند، که شورِ قیامت در مقابله با آن سور است و آتش دوزخ در مقابل آن افسرده و یخ‏زده. عطّار، حتی مزیّت انسان را بر قُدسیانِ افلاک و سبزپوشانِ آسمان، همین درد می‏داند که: دَردِ و خــونِ دل بــبــاید عــشـق را قـــصّــه‏ای مـشکــل ببـاید عشق را ســـاقــیــا! خـــون جگر در جام کن گـــر نـــداری درد، از مـــا وام کن عــشــق را دردی بــبــایـد پرده‏سوز گــاه جــان را پـرده‏دَر، گه پـرده دوز ذرّ‏ه‏ای عــشــق از هــمــه آفـاق، بِه ذرّه‏ای درد از هــمــه عــشّــاق، بِه عــشــق، مـغــز کایـنــات آمد مدام لــیــک نـبــوَد عشق، بی دَردی تمام قــدسیان را عشق هست و دَرد نیست دَرد را جــز آدمـــی درخَورد نیست منطق الطیر/۱۷۶ و به دیگران نیز نصیحت می‏کند که: دَرد حاصـل کن که درمان، دَردِ توست در دو عــالم داروی جان، دَردِ توست همان/۲۴۷ همین دَرد را گوهر نایابی می‏داند که حتّی در درگاه دوست از این کالا نشان نمی‏دهند و «روحانیان» از آن بی‏خبرند: علــم هست آن جایگه و اسرار هست طاعــتِ روحــانیان بــســیار هست سوزِ جــان و درد ِ دل می‏بــر بســی زان که ایــن، آن‏جا نشان ندهد کسی همان/۶۶ و به همین جهت اگر آهی از سرِ دَرد، از جگر سوخته برآید، بوی جگر را تا «پیشگاه» می‏رساند. ( بحث درباره دَرد و عشق و اشک و خون، در شعر عطّار، مجالی دیگر می‏طلبد.) آن‏که با این عشق و درد زیسته است و نانِ خشک را در اشکِ چشم‏ زده ولی با همّت عالی «نان هر ناخوش مَنِش» را نشکسته است،‌ نمی‏تواند سر در مقابل قدرتمندان و «مُدبران» خم کند و از آنان، نان خواهی کند. عطّار نیشابوری، با آن بلندی همّت، یکی از قدرت ستیزان زمان خویش است، در ضمن آثارش جای‏جای نظر خود را درباره پادشاهان و امیران و وزیران و قدرت‏مداران می‏آورد که شایسته توجه و تأمل است. در منطق الطیر،‌ پاسخ به «باز» که «از شوق دست شهریار» چشم از خلق فروبسته و «سرفرازی بر دست شاه» می‏کند و از این کار «سینه می‏کند» و فخر می‏فروشد،‌ با زبان هُدهُد، خشم‏آلود به او می‏گوید: که باید از شاهان دور بود وگرنه آتش وجود آنان، انسان را می‎سوزاند: ... سلطنت را نیست چون سیـمرغ کس زان که بی‏همتا به شاهی اوسـت و بس ... شاه دُنــیــا گــر وفــاداری کــنـــد یــک زمــان دیــگــر گـرفـتـاری کند هــرکــه بــاشــد پیـشِ او نزدیک تر کــار او بــی‏شــک بــود بــاریک‏تــر جـــانِ او پــیــوسته باشــد بر خـطـر دایــمـــاً از شـــاه باشـــد برحــذر شاهِ دنیا فی‏المَثَل چون آتش است دور باش از وی، که دوری زو خوش است زان بــوَد در پــیــشِ شاهان دورباش کــای شــده نزدیک شـاهان! دور باش! منطق الطیر/۵۴ چون وفاداری آنان، عین بی‏وفایی است. شاید عطّار، بیشترین خشم و ستیزه خود را علیه شاهان و قدرتمندان، در مصیبت‏نامه با زبانِ رمز و حکایت و گاه، بی پرده و مکشوف، بیان می‏کند. عطّار یکی از شرایط پادشاهی را بلندی همّت، و پادشاهِ خسیس را لایق «تره فروشی» می‏داند: گــفــت شه زادی مــگر پیـشِ پدر خوانــد یــک روزی غلامی را به دَر گــفـت: بــرخـیز، ای غلامِ چُست کار! نیــــم جـــو زَر تَرّه‏خر، پیشِ من آر شاه گـفــت: ای مُدبر و ای هیچ کس! تو خـسـیـــسی، هیچ ناید از تو خَس شاه را کــز نــیــم جـو، اندیشه است گــو تــو را ترّه فروشــی پیشه است زیـــن قَـــدر آن را که آگــاهی بـوَد کــی ســـزاوار شـهنــشاهی بـــوَد؟ مصبیت‏نامه/۴۹ یکی دیگر از شرایطی که عطّار برای پادشاهی بیان می‏کند، عدل و داد است، که این عدل باید شامل خاص و عام و پیر و جوان باشد تا مملکتِ عُقبی نیز همچون مُلک دنیا نصیب او شود. در این مورد، داستانی همچون داستان‌هارون ‏الرشید که با وزیرش، فضل، در پی یافتنِ زاهدی کامل بود ـ که اصل داستان هم در کشف‏المحجوب و هم در تاریخ بیهقی (بیهقی،۱۳۷۵/۶۷۷) با اختلافی اندک، آمده ـ بیان می‏کند، که زاهد در پایان داستان او را چنین پند می‏دهد که‌: مـــُلــکِ عــُقــبی خواه، تا خرّم بوَد ذرّه‏ای زان مُلک، صــد عــالــم بـود عــدل کــن تــا در میـانِ این نشست ذرّه‏ای زان مــمــلـکت آری به دست عــدل نبوَد ایــن که بـنـشینی خوشی می‏زنی در هـــر ســــرایــی آتشـی گـر چـو خود خواهی رعـیّت را مدام مــملـــکــت را عــادلی باشی تمام همان/۱۱۱ هم چنین در داستانی دیگر، انوشیروان ـ که به عدل در تاریخ معروف شده است ـ در ویرانه‏ای، دیوانه‏ای را می‏بیند که سر بر خاک نهاده و از ناله چو نالی شده. بر بالای سرِ او می‏ایستد، دیوانه چشم باز می‏کند و او را می‏شناسد: مــرد دیــوانــه ز شــورِ بــی‏دلـــی گــفــت: تــو نوشـیـن روانِ عادلی؟ گـــفــت: مـی‏گویند این، هر جایگاه گـفــت: پُر گردان دهان شان خاکِ راه! تــا نـمــی‏گــویــند بر تو این دروغ زان که در عــدلــت نمــی‏بینم فروغ عدل بـــاشــد این؟ که سی سالِ تمام مــن در ایــن ویــرانه مـی‏باشم مدام قُـــوتِ خــود می‏سـازم از برگِ گیاه بالشم خشت است و خاکم خوابگاه ... تـو چــنان باشی که شب بر تختِ زر خـفـتــه باشــی، گِـردِ تو صد سیمبر شــمــع بــر بالــیـن و پایین باشدت در قــدح جـُلّــابِ مشکین باشدت ... تو چنان خوش، من چنین بی‏حاصلی وانــگــهــی گویی که هستی عادلی؟ آنِ مــن بین، وآنِ خود، عدل این بوَد؟ ایــن چـنـیـن عـدلی کجا آیین بوَد؟ و سپس با حالتی نزار، او را چنین از خود می‏راند: گــر تــو هســتــی عادل و پیروزگر هـم چـو مـن، در غم شبی با روز بَر گــر در ایـن سـختی و جوع و بی‏دلی طــاقـت آری، پـادشـــاه عــادلــی! ورنه، خود را می‏مـــده چـندان غرور چــنــد گــویـم؟ از برم برخیز، دور! مصیبت‏نامه/۱۱۲ عطّار، با توجّه به این داستان، عدل پادشاه را در این می‏داند که اوّل داد از خود بستاند و پس از آن خاص و عام را به یک نحو از عدل خود بهره‏مند کند و آنها را چون خود بداند: عـادل آن بـاشـد که در مُــلکِ جهان داد بستـاند ز نـفسِ خــود نــهـــان نبودش در عدل کردن، خاص و عــام خلق را چون خــویشتن خواند مدام! همان/۱۱۳ در جای دیگر، با بهره‏گرفتن از قسمتی از حکایتی که در تواریخ، درباره کلبه پیرزن و قصر انوشیروان (خسرو اوّل) آمده، با تغییر دادن پایان داستان، بدین طریق که در غیاب پیرزن، کلبه او را ویران می‏کند و چون پیرزن برمی‏گردد می‏بیند که «رختِ او» را بر راه نهاده و خانه‏اش را خراب کرده‏اند: آتــشــی در جــانِ آن غــمگین فتاد چشم چون سیلاب از آن آتش گـشاد بـا دلـی پـُـر خـون ز دســتِ شهریار روی را در خـــاکِ ره مــالیـــد زار گفت: اگر ایــن‏جا نـبــودم، ای اِلــه! تو نبودی نیز هم ایـن جــایــگاه! و پس از آن که با خدا راز و نیاز می‏کند و گِله‏ای از او ـ که در غیابِ او خانه‏اش را محافظت نکرده ـ آهی از حلقِ جان برمی‏آورد و بنیاد پادشاهی ِ پادشاه را از جای می‏کنَد: ایـن بگفــت و با رُخی تر، خشک‏لب بــرکشـیــد از حلقِ جان آهی عجب غــلغــلــی در آســمــان افتــاد ازو سرنــگــون شــد حالی، آن بنیاد ازو حــق تعالی کرد آن شه را هلاک در ســرای خـود فرو بُردش به خاک همان/۱۱۴ یکی دیگر از صفاتی را که عطّار برای پادشاهی لازم می‏داند، پرهیز از بیش‏خواهی و آزمندی ست زیراکه این دیوِ آز اگر در وجود کسی، مخصوصاً پادشاهان و زورمندان، جای بگیرد، یک لحظه آنان را رها نمی‏کند. اِقلیمی را با خونریزی و کشتار فتح می‏کند و باز شعله بیش‏خواهی، او را در بند گشایشِ اقلیمی دیگر می‏کشاند.