عملکرد اداره ثبت اختراع ایران در سالهای اخیر و انتقادات فراوانی که از آن میشود این پرسش جدی را در ذهن بسیاری از مخترعان، مدیران شرکتها و سیاستگذاران حوزه علم و فناوری ایجاد کرده که فرآیند مناسب ثبت اختراع به راستی باید چگونه باشد.
آیا استاندارد پذیرفتهشدهای برای این فرآیند در دنیا وجود دارد؟ در پاسخ باید گفت که بلی. نظام ثبت اختراع در برخی کشورها پیشینه چندصدساله و در برخی چند دهساله دارد. این تجربه طولانی و آزمون و خطاهای فراوان در کنار پژوهشهای علمی، فرآیند ثبت اختراع بیشتر کشورهای پیشرو در حوزه علم و فناوری را به سوی یک فرآیند استاندارد برده است. در ادامه مهمترین بخشها و ویژگیهای این فرآیند به بیانی ساده تشریح میشود. اگر چه در جزئیات این فرآیند در کشورهای مختلف تفاوتهایی وجود دارد، مواردی که در ادامه میآید در فرآیند ثبت اختراع بیشتر کشورها مشاهده میشوند.
▪ مخترع برای ثبت اختراع خود از وکیل یا کارگزار ثبت اختراع کمک میگیرد. وکیل در نخستین گام، جستوجوی کاملی را در بانکهای اطلاعاتی تخصصی ثبت اختراع انجام میدهد و اختراعات مشابه قبلی را به دقت مطالعه میکند تا مشخص شود که آیا اختراع آنگونه که مخترع میپندارد جدید است یا خیر. در بیشتر موارد، تمام یا چند مورد از ویژگیهای اختراع موردنظر پیش از این توسط دیگران (در همان کشور یا دیگر کشورهای جهان) ثبت شده است. پس از این جستوجو، تصویر بهتری از مرز اختراع برای مخترع و وکیلش به دست میآید و مخترع میتواند بهتر در مورد ارزش ثبت اختراع و صرف هزینه و وقت فراوان به این منظور تصمیمگیری کند.
▪ اگر نظر مخترع بر ثبت اختراعش بود، اظهارنامه یا تقاضانامه ثبت اختراع توسط وکیل مخترع با دقت تهیه میشود که شامل مشخصات و آدرس مخترع و مالک، پیشینه، شرح اختراع و ادعانامه است. مهمترین بخش این اظهارنامه، ادعانامه است که مرز دقیق حوزه استحفاظی اختراع را تعیین میکند. این بخش فنی- حقوقی حتما باید توسط وکلا یا کارگزاران ثبت اختراع تهیه شود که دارای تحصیلات فنی مربوطه در حد کارشناسی ارشد یا دکترا هستند و آموزشهای حقوق مالکیت فکری را دیده و مدرک وکالت ثبت اختراع (چیزی شبیه مدرک وکالت دادگستری) دارند. اگر در آینده مخترع بخواهد از کسی به دلیل نقض اختراعش به دادگاه شکایت ببرد، در دادگاه تنها به حوزه ادعاها (و نه شرح اختراع) در تعیین وقوع یا عدم وقوع نقض استناد میشود.
▪ اظهارنامه به صورت الکترونیک یا حضوری در اداره ثبت اختراع ثبت میشود و یک تاریخ تشکیل پرونده و یک شماره تشکیل پرونده به آن اختصاص مییابد. این تاریخ بسیار مهم است؛ زیرا (فارغ از اینکه فرآیند ثبت چه اندازه به درازا بکشد)، در صورت موافقت نهایی با ثبت اختراع، زمان حفاظت از زمان تشکیل پرونده شروع میشود.
▪ این اظهارنامه از نظر مطابقت با الزامات شکلی بررسی و در صورت رعایت آن الزامات بلافاصله یک کد طبقهبندی استاندارد ثبت اختراع میگیرد و به ممیز آن کد ارسال میشود. در ادارات بزرگ برای بررسی هر کد (که تعداد آنها خیلی زیاد است) یک یا دو ممیز و چند کمک ممیز وجود دارند. لذا اظهارنامه در صف رسیدگی آن ممیز قرار میگیرد. این ممیزان معمولا دارای مدرک دکترا یا کارشناسی ارشد دقیقا در آن حوزه و دارای مدرک ممیزی ثبت اختراعات است. در برخی ادارات، حداقل پنج سال سابقه فعالیت صنعتی در آن حوزه فناوری هم از پیشنیازهای ورود به حرفه ممیزی ثبت اختراع است. این ممیزان همه در استخدام اداره ثبت اختراع هستند. لذا در برخی دفاتر ثبت اختراع هزاران ممیز کارآزموده فعالند که هر کدام ممیزی یک حوزه بسیار خاص فناوری را بر عهده دارند. البته در ادارات کوچکتر میتوان ممیزی چند طبقه مرتبط را به یک ممیز سپرد تا امکان برقراری نظام ممیزی با تعداد کمتری از ممیزان آموزشدیده فراهم آید.
▪ اظهارنامه پس از ۱۸ ماه دقیقا همانگونه که به اداره ارائه شده با تمام جزئیات بر روی وبسایت اداره ثبت اختراع قرار میگیرد (فارغ از انجام شدن یا نشدن ممیزی و نتیجه آن) و هرکسی میتواند از هر کجای دنیا به رایگان به آن دسترسی داشته باشد.
▪ ممیز مربوطه بررسی را شروع میکند و یک گزارش دقیق و کامل تهیه میکند که به گزارش جستوجو معروف است. در این گزارش معمولا تازگی ادعاها یا ابتکاری بودن آنها با استناد دقیق به اختراعات و مقالات و اطلاعات منتشر شده قبلی زیر سوال برده میشود. بسته به صف بررسی ممیز، این گزارش میتواند قبل یا پس از انتشار اظهارنامه ثبت اختراع (یعنی کمتر یا بیشتر از ۱۸ ماه) روی اینترنت تهیه گردد.
▪ گزارش جستوجو برای وکیل مخترع ارسال میشود. مخترع و وکیل وی میتوانند دلایل خود در مخالفت با ایرادات ممیز را در مهلت قانونی اداره ثبت اختراع ارائه کنند، اما این کار الزامی نیست. بنابراین در این مرحله مخترع و وکیلش فرصت دفاع قانونی دارند. اما این دفاع کار بسیار تخصصی است و دانش و تجربه بالایی در حوزه فنی اختراع و حقوق مالکیت فکری (و همچنین پیامدهای بازاری و اقتصادی اختراع) را میطلبد. مخترع در این مرحله نمیتواند حتی یک کلمه ماهوی جدید به متن اختراع اضافه کند و تنها در چارچوب همان متن اولیه فضای دفاع دارد. یعنی گاهی اگر چه حق با مخترع است، اما چون در اظهارنامه اولیهای موضوع مورد نظر را افشا نکرده، دفاعش رد میشود.
▪ اگر گزارش جستوجو قبل از هجده ماه تهیه شود، همراه با اظهارنامه منتشر میشود.
▪ در مرحله بعدی همان ممیز پس از مطالعه پاسخ وکیل مخترع، رای دیگری صادر میکند که «گزارش ممیزی» نامیده میشود. اگر وکیل مخترع به «گزارش جستوجو» واکنشی نشان نداده باشد، «گزارش ممیزی» عینا همچون گزارش جستوجو خواهد بود. اما اگر توجیهات وکیل مخترع از نظر فنی و حقوقی برای ممیز قانعکننده باشد در آن صورت ممیز برخی از ایرادات خود را حذف میکند.
▪ اگرچه مخترع و وکیلش هنوز با پرداخت هزینه بیشتر فرصت دفاع دارند، اما معمولا تغییر نظر ممیز بعد از این مرحله بسیار سخت و بعید است. در برخی ادارات (مثل اداره ثبت اختراع اروپا) به مخترع و وکیلش امکان داده میشود که در جلسهای با ممیز توضیحات خود را ارائه کنند، اما این کار هزینه زیادی دارد و معمولا تاثیر چندانی در تغییر نظر تخصصی ممیز ندارد، لذا دفاع حضوری تنها برای موارد استثنا انجام میشود.
▪ مخترع و وکیلش با توجه به ادعاهای مورد اشکال اگر همچنان به ادامه فرآیند علاقهمند باشند، باید ادعاهای مورد اشکال را حذف و مواردی را هم تصحیح کنند (یعنی گستره مورد حفاظت اختراعشان را کوچک و کوچکتر کنند). ادعاهای تصحیح شده دوباره برای ممیز ارسال میشود (دقت کنید که شرح اختراع معمولا تغییری نمیکند).
▪ اگر ممیز با متن اصلاح شده ادعاها موافقت کرد، با اعطای حقوق انحصاری مطابق ادعاهای جدید موافقت میکند و با پرداخت هزینههای مربوطه اختراع مربوطه به ثبت نهایی میرسد. در این مرحله متن جدید (که در بیشتر موارد تنها ادعاهای متفاوتی دارد)، به جای متن اظهارنامه بر روی وبسایت اداره ثبت اختراع قرار میگیرد.
▪ اگر ممیز با ادعاهای جدید مخالفت کرد، عملا تقاضای ثبت رد میشود و همان متن اظهارنامه اولیه همچنان در همان حالت اولیه روی وبسایت اداره ثبت اختراع میماند.
▪ معمولا رقبا و ذینفعان در این مرحله فرصت اعتراض دارند. مثلا آنها ممکن است سندی ارائه کنند که ممیز ندیده و به استناد آن میتوان تازگی ثبت اختراع را زیر سوال برد. این مهلت در اداره ثبت اختراع اروپا نه ماه است. پس از این تاریخ هر کسی که به ثبت اختراع اعتراضی دارد باید شکایت به دادگاه ببرد و در فرآیندی بسیار زمانبر و پرهزینه خواهان ابطال اختراع شود.
▪ البته وکیل مخترع میتواند در مهلتی مشخص و با پرداخت هزینههای مربوطه، به تصمیم ممیز اعتراض کند و کار به مرجع بالاتری ارجاع شود. اما از آنجا که دلایل رد اختراع و کل فرآیند به صورت دقیق، شفاف و مستند وجود دارد و ممیز از صاحبنظرترین افراد در حوزه موردنظر است، معمولا شانس موفقیت وکیل مخترع در این مرحله خیلی کم است. از سوی دیگر، مخترع باید هزینه بسیار زیادی به وکیل خودش بابت این مرحله بپردازد که در اکثر موارد توجیه لازم را ندارد. باید توجه داشت که ممیز مربوطه در طول سال صدها و بلکه هزاران درخواست ثبت اختراع در یک حوزه فنی خاص را با دقت بسیار بسیار زیاد تجزیه و تحلیل میکند و پس از مدتی بر تمام تحولات آن حوزه احاطه کامل و مثالزدنی پیدا میکند. لذا نظرات وی معمولا صحیح و قابل اتکا است.
▪ تکتک گامهای این فرآیند با هزینهها و محدودیتهای زمانی همراه است که هرگونه کوتاهی در توجه به آنها باعث ابطال درخواست ثبت میشود. یعنی اگر پاسخی در زمان مناسب داده نشود یا هزینهای به موقع پرداخت نشود، ابتدا فرصتی محدود برای جبران با هزینه بیشتر وجود دارد و پس از آن درخواست ثبت اختراع باطل میشود و هیچ راهی برای احیای دوباره آن وجود ندارد.
▪ پس از ثبت نهایی اختراع، مخترع یا وکیلش باید هر سال در موعد مشخصی هزینه تمدید سالانه آن را بپردازد تا حق انحصاری دریافتی به قوت خود باقی بماند و این امر تا ۲۰ سال پس از تاریخ تشکیل پرونده ادامه مییابد. هر زمان که مخترع تشخیص دهد این اختراع ارزش پرداخت هزینه تمدید (که تصاعدی محاسبه میشود) را ندارد، تنها کافی است هزینه تمدید را در موعد مقرر نپردازد تا حقوق انحصاریاش ابطال شود. از آن پس هر کسی میتواند در کشور مورد نظر بدون نیاز به کسب مجوز از مخترع نسبت به ساخت و فروش اختراع مورد نظر اقدام کند.
