زندگی بدون استعلاء (برتری طلبی)

استعلاء و برتری‌طلبی از جمله مفاهیمی است که در قرآن کریم و سنت، ذیل عناوین مختلفی به آن پرداخته شده است. این پدیده که وجوه و جوانب متفاوتی چون اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را دارا است به علت تحقیر شأن و کرامت انسانی مورد مذمت شدید قرار گرفته به طوری که در منطق اسلام هرگونه فخرفروشی و متفاوت‌ نشان دادن فرد یا افرادی در جامعه مردود اعلام شده است. در قرآن کریم ذیل آیاتی به مذمت این سبک زندگی پرداخته شده در سوره قصص آیه ۸۳ خداوند می‌فرماید: «تلک الدارالاخره نجعلها للذین لایریدون علوا فی‌الارض ولافسادا و العاقبه للمتقین» این سرای آخرت را (تنها) برای کسانی قرار می‌دهیم که اراده برتری‌‌جویی در زمین و فساد را ندارند، و عاقبت نیک برای پرهیزگاران است. در همین رابطه برخی مفسرین ذیل آیه شریفه به این حدیث امام صادق(ع) استناد کرده‌اند که حضرت می‌فرماید: «من ذهب یری ان له علی الاخر فضلا فهو من المستکبرین» کسی که در خود نسبت به دیگری برتری ببیند از مستکبران (خود بزرگ‌نمایان) است. (الحیاه، ج ۳، ص ۳۹۳) همچنین در آیه ۲۳ سوره نحل خداوند می‌فرماید: «انه لا یحب المستکبرین» خداوند متکبرین را (که دیگران را درگفتار، موضع‌گیری و اعمال تحقیر می‌کنند) دوست ندارد. این نگاه اسلام که ناشی از مساوی دانستن انسان‌ها در شأن و کرامت انسانی است، در بسیاری از روایات نیز مطرح شده است. پیامبر اکرم(ص) در این باره می‌فرمایند: «ایها الناس ان ربکم واحد وان اباکم واحد، کلکلم لآدم و آدمن من تراب؛« ان اکرمکم عندالله اتقاکم»‌و لیس لعربی علی عجمی فضل الا بالتقوی...»- ای مردم پروردگار شما یکی است و پدر شما هم یکی. همه شما فرزندان آدم هستید و آدم از خاک خلق شد؛ «محترم‌ترین شما نزد خدا باتقوی‌ترین شما است» وهیچ انسانی بر انسان دیگر برتری ندارد مگر به تقوای بیشتر.» (تحف‌العقول، ص ۳۴) در تعالیم اسلامی در اثر این نوع نگاه است که هرگونه مظاهر برترنمایی درحوزه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تقبیح می‌شود. قرآن کریم فرعون را به خاطر همین امر مذمت می‌کند («ان فرعون علا فی‌الارض» فرعون در زمین برتری‌طلبی و بلندپروازی کرد- قصص، ۴) درباره این آیه مفسر بزرگ، طبرسی صاحب مجمع‌البیان می‌نویسد: «فرعون در برابر مردم خود، برتری‌طلب بود و انسان‌ها را بردگان خویش قرار داده بود و پائین دست می‌نشاند.» (حکومت اسلامی از منظر قرآن و سنت به نقل از مجمع‌البیان ج ۷ ص ۱۰۸) در سنت پیامبر(ص) و ائمه طاهرین(ع) نیز بسیار به این مسئله و وجوه سیاسی و اجتماعی آن تاکید شده است. از ابوذر نقل است که می‌گوید سلمان و بلال را دیدم که به طرف پیامبر(ص) می‌آمدند، چون به او رسیدند سلمان خود را روی پای پیامبر(ص) انداخت و آن را می‌بوسید. پیامبر(ص) او را از این کار به سختی منع کرد و سپس فرمود:‌ «ای سلمان با من چنان رفتار مکن که ایرانیان درباره پادشاهان خود رفتار می‌کنند. من بنده‌ای از بندگان خدایم؛ خوراکی می‌خورم که بنده می‌خورد و روی زمین می‌نشینم همانگونه که بنده می‌نشیند.» (بحار ج ۷۶ ص ۶۳) هم‌چنین از رسول مکرم اسلام(ص) نقل است که فرموده‌اند: «۵ چیز را تا هنگام مرگ ترک نخواهم گفت تا بعد از من سنت شود:‌ غذاخوردن روی زمین همراه با بردگان، سوار شدن بر الاغ بدون پالان، دوشیدن بز با دست خود، لباس پشمین پوشیدن و سلام کردن به کودکان» (سنن النبی، ص ۸۰) همه این موارد نشان از آن دارد که حتی اگر فردی در بالاترین جایگاه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی قرار داشته باشد نمی‌تواند و نباید برتری و فضلی برای خود بر دیگر انسان‌ها قائل باشد چرا که این مسئله موجب تحقیر مردم و توده‌ها در جامعه خواهد شد و هیچ فضل و برتری نزد خداوند باعث تخصیص بر مقام انسانیت نخواهد شد مگر تقوا که آن هم معیارش نزد خداوند است. البته باید این نکته را نیز ذکر کرد که مسئله شأن که در اسلام به تقوای بالاتر مربوط می‌شود هم باعث «متفاوت» زندگی کردن و «اظهار برتری» نخواهد شد چرا که اگر این‌گونه باشد پیامبر(ص) و معصومین(ع) که بالاترین درجه ایمان و تقوا را داشته‌اند اولی بر این بوده‌اند که خود را از مردم متمایز می‌‌کردند. به عنوان نمونه در باب نحوه نشستن پیامبر(ص) برروی زمین و در مجالس همیشه ایشان طوری می‌نشستند که از دیگران متمایز نباشند تا جایی که این امر موجب می‌شد افرادی که پیامبر(ص) را نمی‌شناختند هنگام ورود به مجلس مکان ایشان را تشخیص نمی‌دادند. هم‌چنین یاران خود را از تعیین جای مشخص برای خود در مجالس نهی می‌فرمودند. (سنن النبی، ص۵۰) در تعالیم اسلام صفت استعلا و خودبرتر بینی موجبات خشم و عذاب خداوند را به دنبال دارد به عنوان مثال در روایتی از پیامبراکرم(ص) نقل شده که فرمودند: «هرکس بنایی را برای ریا و شهرت بسازد او را در قیامت به هفت طبقه زیر زمین می‌برد سپس به صورت گردن‌بندی از آتش بر گردن او درمی‌آید و آنگاه همراه با آن در آتش فرو افکنده می‌شود. گفته شد: یا رسول‌الله خانه چگونه برای ریا و شهرت ساخته می‌شود حضرت پاسخ دادند: به این که بیش از اندازه کفاف بسازد و یا برای اینکه به آن ببالد و فخر‌فروشی کند آن را بسازد.» (وسائل‌الشیعه ج۳ ص۵۸۸). در پایان ذکر واقعه‌ای تاریخی از امیرالمؤمنین(ع) قابل توجه است که تأمل در آن کمال انسانیت و معرفت الهی ائمه‌ معصومین(ع) را نمایان می‌کند. از ابن‌ابی رافع- مسئول بیت‌المال در زمان حکومت علی(ع)- نقل است که می‌گوید: دختر علی(ع) از من گردن‌بند مرواریدی را با تضمین در ایام عید قربان به امانت گرفت که پس از سه روز آن را بازگرداند. علی(ع) آن را بر گردن دختر خود دید و به من فرمود: آیا در اموال مسلمانان خیانت کردی؟ هنگامی که قضیه را نقل کردم و گفتم از مال خود برای این گردن‌بند نزد بیت‌المال ضمانت کردم (و وثیقه قراردادم) علی(ع) به من فرمود: همین امروز آن را پس بگیر و اگر از این پس چنین کنی تو را مجازات می‌کنم. سپس ادامه داد: اگر دخترم بدون تضمین گردن‌بند را گرفته بود نخستین زن هاشمی بود که دست او را به جرم سرقت قطع می‌کردم و چون دخترش لب به سخن گشود حضرت به او فرمود: «یا بنت علی‌بن‌ابی طالب! لا تذهبن بنفسک عن‌الحق، أکل نساء المهاجرین تتزین فی هذا‌العید بمثل هذا؟!»- ای دختر علی! چنان مباش که از حق دور شوی. آیا همه زنان مهاجرین در این عید با چنین گردن‌بندی خود را می‌آرایند؟!» (الحیات ج۶ ص۶۲۷ و مناقب ج۲ ص۱۰۸) این نقل تاریخی بسیار پندآموز است تا جایی که علی(ع) دختر خود را نه به خاطر آن که گردن‌بند را غیرقانونی و بدون ضمانت و‌ وثیقه عاریه گرفته بود بلکه به خاطر عدم توانایی همگان در استفاده از چنین زینت‌هایی مورد عتاب قرار می‌دهد تا در جامعه تفاخر و تفاوت و ویژه‌خواری نهادینه نگردد.