هم اکنون نگرانی های زیست محیطی، یکی از مهم ترین مباحث بین المللی است ولی کارشناسان مسایل جهانی معتقدند که هنوز این مباحث به اوج خود نرسیده اند و تا سال ۲۰۱۰ باز هم شاهد افزایش مباحثات در مورد کاهش استفاده از منابع، صرفه جویی در مصرف انرژی، کمبود جهانی آب و دیگر منابع تجدیدناپذیر، کاهش از تولید گازهای گلخانه ای و زباله و در نهایت افزایش حداکثری بازیافت و تولید محصولات مختلف از مواد بازیافتی، خواهیم بود. در این میان مبحث کاهش استفاده از منابع و کاهش استفاده از مواد اولیه هم چون تولید بطری های سبک وزن، حذف بسته بندی های ثانویه و جایگزین کردن بسته بندی های سخت با بسته بندی های انعطاف پذیر، توجه ویژه ای را به خود جلب کرده است و از آن در آینده نزدیک بسیار بیشتر خواهیم شنید.
کاهش استفاده از مواد اولیه مهم ترین هدفی است که فعالان زیست محیطی آن را نشانه گرفته اند چرا که نه تنها در مصرف مواد اولیه صرفه جویی خواهد شد بلکه به صورت غیرمستقیم به دلیل کاهش وزن مرسولات، در مصرف سوخت نیز صرفه جویی می شود و وسایل نقلیه قادر خواهند بود تا در هر بارگیری، بار بیشتری را حمل کنند. استفاده از مواد بازیافتی از آنجایی مورد توجه خاص قرار گرفته که این مواد در فرآیند تولید نیاز به انرژی بسیار کمتری نسبت به مواد خام دارند. در حقیقت با به کارگیری این مواد هم در مصرف انرژی صرفه جویی می شود و هم در مصرف منابع، صاحبان صنایع با اطلاع از این موضوع روی به استفاده از مواد بازیافتی در انواع زمینه های تولید و در تمامی مواد از جمله شیشه، آلومنیوم، استیل، کاغذ، کارتن و به ویژه PET آورده اند.
در مورد بازیافت PET ذکر این نکته حائز اهمیت است که این ماده شیمیایی ۱۰۰% قابل بازیافت بوده و تلاش های فراوانی در جهت جمع آوری و بازیافت هر چه بیشتر آن صورت می پذیرددر سراسر دنیا، به ویژه در کشورهای توسعه یافته، کارگاه های بازیافت بسیاری در حال برگرداندن بطری های PET به چرخه تولید هستند یکی از مسائل مهم مطرح شده در مورد مواد خام بسته بندی، مربوط به استفاده از منابع تجدیدپذیر برای تولید مواد لازم برای بسته بندی است.
در این راه فعالیت های بسیاری صورت گرفته و محققان موفق به تولید ظروف PLA شدند که منبع آن نشاسته ذرت می باشد. ولی به دلیل هزینه بالای تولید این نوع مواد که به Bio Plastic یا پلاستیک های طبیعی معروفند، فرآیند تولیدشان به کندی انجام می پذیرد. اخیرا فعالیت های بسیاری در جهت اقتصادی کردن چرخه تولید پلاستیک های طبیعی صورت پذیرفته و کارایی آنها نیز در صنایع بسته بندی بهبود محسوسی یافته است. از دیگر زمینه هایی که می توان از آنها انتظار رشد داشت. بسته بندی های انعطاف پذیر و aseptic قابل ذکرند.
استفاده از بسته بندی های aseptic از آنجایی رو به رشد است که به صورت مستقیم می تواند در استفاده از انرژی صرفه جویی نماید چرا که با به کارگیری آنها نیازی به استفاده طولانی مدت از یخچال نیست. هر چند که حرکت شرکت های بسته بندی در جهت کاهش اثرات منفی فعالیت هایشان کاملا محسوس است ولی این فعالیت ها بیشتر در جهت کاهش از هزینه های تولید می باشد نه در جهت نجات سیاره زمین. از آنجا می توان به این موضوع پی برد که می بینیم هر طرح جدیدی که در جهت بازیافت پذیری بیشتر انجام می پذیرد، اگر صرفه جویی اقتصادی در فرآیند تولید را به همراه نداشته باشد، به سرعت از رده خارج می شود و به دست فراموشی سپرده می شود. فعالیت های زیست محیطی که همراه با تحقیقات جدی و یا تبلیغات گسترده نباشند، خریدار چندانی نیز نخواهند داشت. سرمایه گذاران نیاز به ضمانت اجرایی برای سرمایه خود دارند و حامیان اجتماعی نیز وقتی قدم در این راه ها می گذارند که از نتیجه کار کاملا اطمینان داشته باشند.
در ادامه به تفضیل به بررسی موارد مذکور در مبحث بازیافت ، می پردازیم.
● کاهش استفاده از مواد اولیه و منابع
یکی از متداول ترین روش های کاهش زباله که توسط شرکت های تولیدی بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرد، کاستن از میزان مواد اولیه به کار رفته در تولید یک محصول است. برای این کار معمولا یا از روی چه محصول؟ محصول می کاهند یا از چگالی آن. انجام این کار در وهله اول به سود تولید کنندگان است چرا که از هزینه های تولید می کاهد. برخی شرکت ها همچون Duluth,Nordson corp و GA اقدام به عرضه محصولاتی همچون بطری های PET کم وزن، درب پوش های کوتاه و با اصل تطبیق داده شود .نموده اند که همگی در جهت کاهش به کارگیری مواد اولیه، طراحی و تولید شده اند.
شرکت آب های آشامیدنی Nestle از سیستم های تولید sidel PET برای تولید بطری های کم وزن مدل ECO shape استفاده می کند. این بطری ها ۵/۱۲ گرم وزن دارند که ۳۰درصدسبک تر از بطری های معمولی نیم لیتری استفاده شده توسط دیگر شرکت هاست. Nestle قصد دارد از این نوع بطری ها برای برندهاPoland Springs وDzark Arrowhead ودرسرتاسرامریکای شمالی استفاده نماید.
به درب پوش های با کوتاه اشاره کردیم. گفتنی است که این درب پوش ها وزن ظرف را ۱ تا ۲ گرم سبک تر می نمایند. این درب پوش ها نه تنها خود سبک تر هستند بلکه باعث می شوند از رزین کمتری برای دهانه بطری استفاده شود. از جمله شرکت هایی که اقدام به استفاده از چنین درب پوش هایی نموده اند، می توان به گروه MBlock ,ladianapolis, Rank و IN اشاره نمود.
از شرکت های اروپایی تولید کننده این نوع درب پوش نیز می توان به درب پوش های Super shorty تولید شرکت Bericap آلمان، درب پوش های PCO ساخت شرکت Corvaglia سوئیس و در نهایت چند نمونه از شرکت orvist فرانسه اشاره کرد . شاید در نگاه اول ۱ یا ۲ گرم چندان مهم به نظر نرسد ولی وقتی همین وزن ناچیز را در میلیون ها بطری تولیدی در سراسر دنیا ضرب می کنیم، عدد به دست آمده، عددی است قابل توجه در صرفه جویی انجام شده در رزین و مواد اولیه درب پوش. در نهایت همین میزان نیز از بار تریلرهای حامل کاسته شده و منجر به صرفه جویی در مصرف سوخت می شود.
● جایگزین نمودن منابع تجدیدناپذیر
بیشتر مواد مصرفی صنایع بسته بندی از منابع تجدیدناپذیر تهیه می شود هر چند که امروزه مقادیر متنابهی از شیشه، فلز و پلاستیک مصرفی در این صنایع بازیافت می شود و حتی می توان میزان این مواد بازیافتی را نیز افزایش داد ولی باز هم بسیاری از کارشناسان نگاه چندان مثبتی به این مواد از جنبه های زیست محیطی ندارند و معتقدند که پلاستیک های طبیعی که از نشاسته ذرت و چوب تهیه می شوند بسیار سازگارتر با محیط زیست بوده و کاملا زیست تخریب پذیر هستند. یکی دیگر از مهم ترین جنبه های پلاستیک های طبیعی، عدم نیاز آنها به نفت است.
از ذکر این نکته نباید غافل شد که هنوز تعریف استاندارد و معینی از پلیمرهای طبیعی Biopalstics ارایه نشده است به همین دلیل برخی دست اندرکاران صنعت، موادی را که ۱۰۰% قابل بازیافت باشند، قابلیت تبدیل به کود را داشته باشند و یا زیست تخریب پذیر باشند را با این عناوین نام می برند. به همین دلیل فعالان بسته بندی باید به دقت نیازهای خود را مشخص نموده و در حین تولید از این موضوع که مواد اولیه مورد استفاده آنان نیازهایشان را برآورده می سازد یا خیر اطمینان حاصل نمایند.
به این منظور استانداردهایی توسط سازمان های تدوین استاندارد آمریکا و اروپا تدوین شده است که از آن جمله می توان به استاندارد آمریکایی D۶۴۰۰ ASTM که برای پلاستیک های تخریب پذیر طراحی شده، استاندارد EN۱۳۴۳۲ که توسط اتحادیه اروپا برای پلاستیک های تخریب پذیر تدوین شده و استاندارد تدوین شده توسط موسسه استاندارد نیویورک برای تمامی مواد زیست تخریب پذیر، اشاره نمود. همچنین استانداردهایی برای استفاده از انواع فیبر در کاغذ، کارتن و مقواهای چند لایه تدوین شده است. همچنین موسساتی نظری forest stewardship,Arlington,foresty و Reston VA قادر به تعیین استاندارد بودن فیبرهای مورد استفاده در مواد اولیه بسته بندی هستند.
هم اکنون شرکت های تولید محصولات بسته بندی از امکان انتخاب نسبتا گسترده ای برای انواع بسته بندی های سخت و انعطاف پذیر از میان مواد اولیه طبیعی برخوردارند. کاربرد این محصولات نیز به سرعت رو به افزایش است و همه روزه موارد استفاده جدیدی برای آنها یافت می شود. تلاش های زیادی نیز در جهت موجه تر جلوه دادن این مواد از جنبه های زیست محیطی در حال انجام است. اخیرا محققان در تلاش برای یافتن منابع جدیدی جهت تولید این مواد هستند به این منظور که تا حد ممکن استفاده از منابع غذایی همچون ذرت را کاهش داده و از پسماند محصولات کشاورزی و ضایعات چوب بجای آنها استفاده نمایند.
اخیرا محققان موفق شدند از اتانول نیشکر، پلی اتیلن استخراج نمایند و همچنین ضایعات چوب و پسماند محصولات کشاورزی همچون تفاله نیشکر را جایگزین ذرت در تولید محصولات PLA نمایند. استفاده از فیلم های زیست تخریب پذیر، ایده ای است جذاب ولی حقیقت امر این است که هم اکنون مقدار بسیار کمی از مواد تولیدی از مواد طبیعی، بازیاف می شوند و اکثر آنها به صورت سنتی دفن می شوند. البته در اتحادیه اروپا، قوانین تصویب شده برای مواد زیست تخریب پذیر، دفن آنها را بسیار محدود ساخته و بالاجبار آنها بازیافت می شوند. در ژاپن، دولت این کشور در سال ۲۰۰۱ قوانین جدیدی را برای بازیافت پسماندهای غذایی تصویب نمود که باعث شد بازیافت این گونه زباله ها با سرعت بیشتر طی شود.
● استفاده بهینه از آب و انرژی
شاید تنها مشکل از دید برخی افراد، افزایش قیمت انرژی باشد و برخی دیگر این مشکل را فقط در متناهی بود انرژی های فسیلی ببینند ولی حقیقت این است که آب نیز با همین مشکل مواجه است و طی چند سال اخیر شاهد افزایش نگرانی کارشناسان محیط زیست در مورد کمبود آب شدید و برخی نقاط جهان بوده ایم. از این رو سوالات بسیاری نیز در مورد معضل کمبود آب و اثرات منفی آن بر روی محیط زیست مطرح شده است.
با در نظر گرفتن این دو حقیقت، فعالان عرصه بسته بندی اقدام به بکارگیری روش های بهینه تر از آنها درتولیدات خود نموده اند. بسیاری از تولید کنندگان نیز با آگاهی از این موضوع، اقدام به صرفه جویی در مصرف آب نموده اند که از آن جمله می توان به گروه ماء الشعیر سازی Anheuser-Busch و کارخانجات ماء الشعیر st.louis اشاره نمود که هر دو از سال ۲۰۰۲ اقدام به صرفه جویی ۵ درصدی در مصرف آب خود نموده و تا کنون ۸۷۵ میلیون گالونآب صرفه جویی نموده اند. اما در جهت صرفه جویی در مصرف انرژی، برخی از شرکت ها دست به اقدامات جالبی زده اند که از آن جمله می توان به کارخانجات صنایع غذایی krafts اشاره داشت که با اضافه کردن مقداری باکتری به کشک یا آب پنیر، موفق به تولید انرژی برای کارخانه Northfield در شهر ایلینویز نموده است. اما در زمینه تولید این گونه انرژی ها، شرکت A-B در جهان سرآمد تمامی شرکت هاست. این شرکت در ۹ کارخانه از ۱۲ کارخانه خود در سطح ایالات متحده و همچنین در کارخانه Wuhan در چین که همگی تولید کننده ماء الشعیر می باشند، از گازهای استخراج شده از فرآیند تولید، برای تهیه ۱۵% از انرژی مورد نیاز خطوط تولید سود می برد.
درسال ۲۰۰۷ A-B موفق شد از همین روش انرژی را استخراج کند که برای گرم کردن ۲۵ خانه کافی بود و در کنار آن از ورود ۲۵۸ میلیون پوند ضرر به محیط زیست از طریق گازهای گلخانه ای جلوگیری نمود. در انگلستان نیز شرکت Scottish & newcatle با کمک شرکت فنلاندی wartsila قصد دارد دو ژنراتور با سوخت Biomass را در کارخانه ماء الشعیر سازی خود در شهر منچستر انگلستان نصب نماید. این ژنراتورها در نوع خود اولین مبدل هایی می باشند که به صورت هم زمان هم بخار برای خط تولید و هم برق برای تمامی کارخانه تولید می نماید و برای این کار از براده ها و خرده های چوب به همراه تفاله دانه های جو به عنوان سوخت استفاده می کند. این پروژه در سال ۲۰۰۹ به بهره برداری خواهد رسید. برق اضافی تولید شده وارد شبکه برق محلی خواهد شد. این اقدام Scottish منجر به فواید دیگری همچون عدم نیاز به حمل و نقل ضایعات خطوط تولید و در نتیجه صرفه جویی در انرژی و هزینه ها نیز خواهد شد.
اگر بخواهیم در مورد تایید این پروژه برگازههای گل خانه ای بگوئیم باید به کاهش دی اکسید کربن تولیدی با این روش اشاره داشته باشیم. از دیگر روش های تولید برق از ضایعات خطوط تولید، می توان به استخراج هیدروژن از تفاله آب میوه و تولید انرژی با استفاده از آن اشاره کرد که هم اکنون شرکت welch&#۰۳۹;s درحال انجام آزمایشی آن است. در این روش میزانی میکروب به آب استفاده شده برای شستشوی تانکرهای نگهداری آب میوه اضافه می شود. هیدروژن آزاد شده در محلی ذخیره و از آن به عنوان منبع انرژی استفاده می شود. با توجه به نتایج مثبت این طرح آزمایشی، شرکت welch&#۰۳۹;s قصد دارد از این راکتورهای بیولوژیکی در مقیاس گسترده استفاده نماید و اولین فاز از این طرح در بهار سال ۲۰۰۹ به بهره برداری خواهد رسید. انجام این پروژه می تواند سالانه حداقل ۱ میلیون دلار در برق مصرفی و پانصد هزار دلار در هزینه های جمع آوری فاضلاب و دفع آن از کارخانه صرفه جویی نماید.
برخی دیگر از شرکت ها بسته بندی روی به استفاده از انرژی باد و یا انرژی خورشید در جهت کاهش تولید گازهای گلخانه ای نموده اند. شرکت lucky Labrador که در شهر پرتلند ایالات متحده واقع است از انرژی خورشیدی جهت گرم کردن آب مورد نیاز برای مرحله اول تخمیر نوشابه های خود سود می برد. دو شرکت تولید ماء الشعیر دیگر یعنی Anderson و Boonville نیز با نصب پانل های خورشیدی، اقدام به جذب انرژی خورشید و تبدیل آن به نیروی برق نموده اند.
دولت نیز برای تشویق دیگر شرکت ها برای شروع به استفاده از این انرژی ها، اقدام به وضع قوانین خاص و معافیت های مالیاتی نموده است. آخرین روش ممکن برای کاهش استفاده از انرژی، برنامه ریزی بهینه نظام بخش محصولات و استفاده حداقل از کامیون ها و طی حداقل مسیر ممکن برای رساندن محصولات به بازار مصرف می باشد. در حال حاضر برخی شرکت های تولید نرم افزار، اقدام به طراحی برنامه های خاصی در جهت بهینه سازی سیستم پخش می نمایند و آنها را در اختیار شرکت های تولیدی قرار می دهند.
● کاهش زباله
در حالی که حداقل دو ده از شروع فعالیت های جهانی، به ویژه در اتحادیه اروپا در جهت به حداقل رساندن زباله محصولات بسته بندی، این موضوع هنوز هم ذهن دولت مردان بسیاری از کشورها را به خود مشغول کرده. شرکت نظرسنجی Nielsen با انجام یک نظرسنجی در مورد نگرانی مصرف کنندگان از زباله های بسته بندی که در ماه مه ۲۰۰۷ به انجام رسید، میزان مصرف کنندگانی که نگرانی در مورد زباله های بسته بندی، بیش از دیگر مسائل زیست محیطی همچون تغییرات آب و هوایی، آلودگی هوا و آلودگی آّب، افزایش یافته است. وقتی بیش از ۳/۱ مصرف کنندگان نهایی محصولات نگرانی شدید خود را از افزایش زباله های بسته بندی اعلام می کند، به نظر می رسد که دیگر وقت آن رسیده که فکری اساسی برای این معضل از طرف مسوولین امر برای رفع آن بشود.
● بازیافت و مواد بازیافت شده
در حال حاضر مواد بازیافت شده را می توان به صورت گسترده ای در تمامی انواع بسته بندی مشاهده نمود. جایگزین نمودن مواد دست اول با مواد بازیافت شده منجر به صرفه جویی در انرژی، کاهش زباله ها و کاستن از تولید گازهای گل خانه ای می شود. در بسیاری از موارد می توان از درصد بالاتری از مواد بازیافتی در تولید بسته بندی های جدید استفاده نمود ولی هم اکنون تقاضا برای این مواد بسیار بیشتر از عرضه آنها می باشد. به همین دلیل است که شرکت های معظمی همچون کوکاکولا اقدام به گسترش فعالیت های بازیافتی خود نموده و بر روی آن تاکید خاصی دارند، کوکاکولا اخیرا طی برنامه ای اعلام داشته که قصد دارد ۱۰۰% قوطی های آلومنیومی نوشیدنی های خود به همراه ۱۰۰% بطری های PET مورد استفاده اش را بازیافت نموده و دوباره آنها را به چرخه تولید باز گرداند.
علاوه بر آن خود را به عنوان حامی مالی برنامه های بازیافت PET مطرح نموده که یک نمونه آن تولید PET برای مواد غذایی (RPET) در اسپارتانبرگ می باشد. هر چند که ممکن است که Coca-cola موفق به انجام این کار تا قبل از سال ۲۰۱۰ نشود ولی تا چندی پیش انجام چنین کاری کاملا غیر ممکن به نظر می رسید ولی تا ۲ سال دیگر این شاهکار به وقوع خوهد پیوست. البته هم اکنون محصولاتی نیز در بازار یافت می شوند که از RPET ۱۰۰ درصد بازیافتی تولد شده باشند.
دو شرکت innocent و Glaxo smithkline که هر دو انگلیسی هستند اقدام به عرضه دو برند از محصولات خود با نام های innocent که در یک بطری ۲۵۰RPET میلی لیتری عرضه می شود و دیگری آب میوه Ribena در بطری RPET ۵۰۰ میلی لیتری عرضه شده است. این دو محصول کاملا از RPET بازیافتی ساخته شده اند و هیچ مواد خام دست اولی در تولید آنها یافت نمی شود. تغییر مواد خام مصرفی از PET دست اول به RPET بازیافتی نیاز به تنظیمات چندانی برای ماشین های تولیدی ندارد و حتی در برخی موارد هیچ احتیاجی به تغییر تنظیمات پیشین نمی باشد. البته در فرآیند قالب زنی، برای بهبود فرآیند پذیری، نیاز به اتخاذ روش های خاصی در مراحل خشک کنی و فیلتراسیون می باشد. البته شایان ذکر است که تولید ظروف ۱۰۰% از RPET، نیازمند جمع آوری گسترده تر بطری های استفاده شده می باشد تا بدین وسیله مواد خام لازم برای RPET مهیا شود.
آمار ارایه شده در سال ۲۰۰۶ در مورد جمع آوری بطری های PET در ایالات متحده حاکی از جمع آوری ۵/۲۳ درصدی این ظروف در سطح این کشور دارد.
● آسایش مصرف کننده
بسیاری از تولیدات بسته بندی در جهت رفاه حال مصرف کننده نهایی، به لوازم اضافی مجهز می شوند ولی همین لوازم اضافی خود یکی از عوامل اصلی تولید زباله بیشتر و استفاده بیشتر از منابع و مواد اولیه می باشد. نیمی از مصاحبه شوندگان توسط موسسه Nielsen اذعان داشتند که حاضرند از راحتی خود در جهت نفع محیط زیست بگذرند. شاید این دسته از افراد از این حقیقت که برخی اوقات همین لوازم اضافی و زباله ساز تا چه میزان در وقت آنان صرفه جویی می کنند، غافلند.
مجله Food Engineering در سال ۲۰۰۷ اقدام به نظرسنجی شرکت های تولید مواد غذایی در مورد عوامل موثر بر امنیت غذایی و تاریخ مصرف محصولات ایشان پرداخت که طی آن سهولت استفاده محصول که همان آسایش مشتری در هنگام مصرف می باشد. به عنوان سومین عامل موثر مطرح شد. آنها همچنین اعتقاد داشتند که حفظ بازار نیز تا حد زیادی وابسته به راحتی مصرف کننده نهایی در استفاده از محصول می باشد. به همین جهت شرکت های تولیدی مواد غذایی سخت به دنبال ابداعات جدیدتر در جهت آسایش بیشتر مشتری می باشند تا از این راه مخاطب بیشتری برای محصولات خود بیابند.
محصولاتی همچون Glendale,lean cusine, healthy choice قهوه های طبیعی clestial، چیپس های کوچک Pringles همگی در یک ویژگی اشتراک دارند، دارا بودن خصوصیات بسیار زیاد آسانی استفاده برای مشتریان از قبیل قابلیت بسته شدن کامل چند پاره، ویژگی ایستایی، قابلیت استفاده در مایکرویو و آسانی در حمل ونقل، اما جالب اینجاست که ۴۹% از مصاحبه شوندگان موسسه Nielsen گفته اند که حاضرند از خصوصیت قابلیت استفاده در مایکرویو، ۴۸% حاضر از سهولت حمل ونقل و ۴۹% حاضرند از خصوصیت نگهداری راحت به خاطر محیط زیست چشم پوشی کنند.
اما یک نکته مهم که از چشم طراحان بسته بندی دور مانده است، سهولت استفاده محصولات برای افراد مسن تر است. هم اکنون میزان نوزادان تولد یافته در حال کاهش می باشد و از طرفی تعداد افراد مسن بالاتر از ۸۰ سال به شدت رو به افزایش است و این خود باعث توجه بیشتر مصرف کنندگان به محصولاتی خواهد شد که از سهولت مصرف بالایی برخوردار باشند. هم اکنون آخرین نوآوری انجام شده در جهت رفاه حال مصرف کنندگان، استفاده از خط بریل برای افراد نابیناست که بر روی محصولات دارویی از آن استفاده می شود ولی در آینده ای نزدیک استفاده از آن در تمامی بخش های صنعت بسته بندی همه گیر خواهد شد.
