ارسباران با وسعت ۸۰۶۵۴ هکتار در شمال شرق استان آذربایجان شرقی، جنوب رودخانه مرزی ارس و در ۶۰ کیلومتری شمال شهرستان اهر و غرب شهرستان کلیبر در مرز جمهوری آذربایجان و جمهوری ارمنستان واقع است.
ارسباران منطقهای است کوهستانی و مرتفع که ارتفاع آن از ۲۵۶ متر تا ۲۸۹۶ متر از سطح دریا متغیر است و از نظر جغرافیایی بخشی از کوههای قفقاز را شامل میشود. ارتفاعات این منطقه ادامه رشته کوههای قفقاز است که توسط رودخانه ارس از یکدیگر جدا شدهاند. سایگرام داغی مهمترین رشته کوههای منطقه به شمار میرود که در سرتاسر ضلع جنوبی منطقه کشیده شده است. از دیگر قلل مهم موجود در منطقه میتوان توپخانه، قندرانباشی، آغداش، جنگداغی و قارنلار را نام برد.
همچنین درههای مهم و بزرگی در منطقه وجود دارد که دره کلن، دره بزرگ آنزا، دره تاتار، قرانلیقدره و بنفشه درهسی از آن جملهاند.
بلندترین نقطه در منطقه «کشیش قلبیسی» نامیده میشود که در ارتفاعات سایگرام داغ قرار داشته و پستترین نقطه با ارتفاع ۲۵۶ متر در قسمت شمالی و حاشیه رودخانه ارس واقع شده است.
ارسباران از نقطه نظر اکولوژیکی، ساختارهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تاریخی، منطقهای منحصربفرد در کشور به شمار میآید و از نظر ویژگیهای طبیعی، اقلیمی، اقتصادی و انسانی، ایلات و عشایر، فرهنگ و سنن قومی و ملی و مذهبی از دیگر مناطق آذربایجان شرقی متمایز است. ارسباران به دلیل سوابق تاریخی کهن و شیوههای زیستی ایلاتی ارزش بسیاری دارد.
آثار قدیمی مانند سنگ نبشتههایی با خط میخی، قلاع نظامی استراتژیک و مهمی چون آقچه قلعهسی و قلعه جمهور (بابک) و پلهای باستانی متعدد برروی ارس موید جاذبههای تاریخی منطقه ارسباران است.
ارسباران کانون تجمع زیبایی، شکوه و عظمت طبیعت، قدمت تاریخی، تنوع فرمهای بیولوژیک نباتی و جانوری و دیگر مؤلفههایی است که هرکدام به تنهایی میتواند هر منطقه را ممتاز و نامی سازد.
منطقه ارسباران به دلیل برخورداری از چشماندازهای بکر و منحصربفرد طبیعی و وجود زیستگاه یکی از نادرترین پرندگان دنیا به نام سیاه خروس و غنای سرشار گیاهی و جانوری در سال ۱۳۵۵ از سوی یونسکو به عنوان ذخیرهگاه زیستکره در فهرست مناطق با ارزش طبیعی جهان به ثبت رسید و در ردیف یکی از ۹ ذخیرهگاه زیستکره در فهرست مناطق با ارزش طبیعی جهان جای گرفت.
بررسیها نشان میدهد که ۱/۷۹ درصد از سطح این ناحیه را تیپ کوهها تشکیل میدهند و وسعت اراضی تپه ماهور نیز به ۱۴ درصد میرسد. بقیه وسعت منطقه را فلاتها و تراسهای فوقانی (۸/۳ درصد) و دشتهای واریزهای، آبرفتی و سیلابی تشکیل میدهند.
مهمترین ارتفاعات منطقه ارسباران شامل قیزقلعهسی، هشتسر، دوزکند، سرپهدره، قازان داغی، بیگز، قرهداغ، ذینگالو، قرهموت، شیور داغی، قاباخ تپه، صیدلر، کسبه، زکیداغ، چول داغ، دربند داغی، سربرادران، مشک عنبر، گامیشآباد، قزل داغ، بوغدا داغی، گوره درق، زیدر و کیامکی داغ است که منشاء شکلگیری رودخانههای دائمی و فصلی متعددی مانند اهر چای، الهرد چای، گشایشچای، جاجانچای، گویجه پل چای، حاجیلر چای، مردانقم چای، ایلگنه چای، کلیبر چای، خمارلو چای، سلین چای، اشتبین چای و لکان چای هستند.
ناحیه ارسباران را دو آبراههای اصلی زهکشی میکنند که یکی ارس در شمال منطقه و دیگری دره رود در مرز شرقی ناحیه است. دره رود نیز خود پس از دریافت اهر چای و طی مسیری طولانی از جنوب به شمال در نزدیکی اصلاندوز به ارس پیوند میخورد.
حداقل ارتفاع حوزه ارسباران شمالی از سطح دریا ۱۳۰ متر و حداکثر آن ۳۴۱۴ متر است.
● اقلیم آب و هوا
ترکیب سامانههای بارندگی و درجه حرارت در سراسر منطقه به گونهای متعادل اقلیم متفاوتی از آب و هوای خشک و سرد در حاشیه رود ارس تا آب و هوای بسیار مرطوب در مناطق ییلاقی رشته کوههای جنوب منطقه را به وجود آورده و بهترین نقاط داخل منطقه را چشماندازهایی با آب و هوای معتدل تشکیل میدهد.
ماههای تیر و دی به ترتیب گرمترین و سردترین ماههای سال بوده و در حالی که در نواحی کوهستانی یخبندان و سرما حتی تا ماههای مرداد و شهریور نیز ادامه مییابد.
در کناره رود ارس ماههای فروردین تا شهریور غالباً بدون خطر یخبندان است. بدین ترتیب این منطقه تحت تأثیر دو نوع اقلیم خزری از جانب شمال شرق و اقلیم مدیترانهای از جانب جنوب موقعیت اقلیمی ویژه و منحصربفردی دارد. بیشترین میزان بارندگی تا حدود ۶۳۰ میلیمتر در سال مربوط به حاشیه رود ارس است. در همین مناطق میانگین سالانه تغییرات دما به ترتیب حدود ۱۷ـ۲ درجه سانتیگراد است. در مجموع در یک زمان از سال میتوان حداقل پنج ناحیه متمایز اقلیمی را در سطح منطقه تشخیص داد.
با حرکت از سمت شمال به جنوب به ازای افزایش ارتفاع به میزان ۱۰۰ متر، ۶/۰ درجه سانتیگراد از دمای هوا کاسته میشود.
ارسباران را با توجه به رطوبت مطبوع، ابرهای سرگردان، هوای مهآلود و تغییرات دائمی شرایط جوی حقیقتاً میتوان یکی از زیباترین و معتدلترین نقاط ایران دانست.
● ارزشهای تاریخی و فرهنگی
وجود آثار و بناهای با ارزش تاریخی از جمله قلعه بابک با دژ تاریخی جمهور، قلعه و دژ معروف طومانیانس و کلیساها و گورستانها و آسیابهای سنگی از ظرفیتهای قابل توجه تاریخی منطقه برای جذب گردشگران و علاقهمندان به شمار میآید.
برفراز قلعه سنگی جمهور در ۷ کیلومتری جنوب غرب کلیبر قلعه باشکوهی چونان عقابی کهنسال مسلط برمنطقه آرمیده است.
● رویشگاههای ارسباران
از دیگر زیباییهای مسحورکننده ارسباران تغییر دائمی چشماندازها و جایگزینی مناسب و متناوب چشماندازهای مرتعی و جنگلی در سراسر سطح منطقه است.
با حرکت از حاشیه رود ارس به طرف ارتفاعات جنوبی منطقه تنوع بزرگ و شگفتآور گونههای گیاهی سرتاسر منطقه را زیر پوشش قرار میدهد.
گونههای علفی و درختچهای، جنگلهای خزانکننده مناطق مرتفع، بیشهزارهای خزانکننده هیرکانی به همراه گونههای مختلف خزاندار و سوزنی برگ، علفزارهای استپی و مراتع ییلاقی گونههای گیاهی غالب منطقه به شمار میروند که همراه با گونههای اشکوبهای زیرین و درختان مثمری وحشی در تمام نقاط سرزمین گسترش یافتهاند در این میان جنگلهای بلوط و ممرز به همراه گونههایی چون کیکم، سماق، زرشک، گیلاس وحشی، تمشک، سیب و گلابی وحشی و نسترن، معرف مناطق جنگلی متراکم با اقلیم مرغوب و بارانی و تیپهای مختلفی از گیاهان بوتهای و گونههای متنوع گراسها و نباتات علوفهای معرف مناطق نیمه خشک ـ استپی و کمربندهای ییلاقی است.
بلوط، ممرز، سرخدار و ارس گونههای با ارزش و منحصر بفرد منطقه محسوب میشود و درخت زغال اخته به عنوان گیاه شاخص منطقه به همراه گیلاس وحشی و سرخدار از گیاهان مهم مناطق مرطوب مدیترانهای هستند که نفوذ گسترده آنها در این منطقه قرابت این ناحیه را با جنگلهای اروپای شرقی بیشتر نشان میدهد. وجود و گسترش بیش از ۱۰۰۰ گونه گیاهی از جمله چمنزارهای آلپی، علفزارهای استپی پوششهای خشک و بالشتکی، درختان و درختچههای پراکنده تا جنگلهای انبوه نشانگر تنوع و ارزشهای سرشار این منطقه است.
از نظر جغرافیای گیاهی، ارسباران در عمدهترین تقسیمبندی مناطق رویشی ایران، به اتفاق جنگلهای خزری جزو مناطق هیرکانی قرار میگیرد. ولی برخی به علت ویژگیهای فلورستیک ارسباران، آن را منطقه رویشی مستقلی به شمار میآورند و یکی از نواحی پنجگانه رویشی ایران به نام منطقه ارسباران میدانند.
پوشش گیاهی ارسباران نسبت به کمربندهای ارتفاعی و میزان بارندگی، سیمای متفاوتی دارد. در ارتفاعات بالاتر از سرحد رویش جوامع جنگلی، نوع مرغزارهای آلپی گسترده است که با درختچههای پراکنده توام بوده و به تدریج به استپهای نیمه خشک تغییر سیما میدهد. از نظر پوشش گیاهی منطقه از یک سو تحت تأثیر عناصر مدیترانهای غربی و از سوی دیگر تحت اثر عناصر گیاهی قفقاز است. از جانب شرق نیز وابستگی محدودی با جنگلهای هیرکانی دارد و در بخشهایی نیز شباهت منطقه خشک مرکزی پیدا میکند. جنگلهای ارسباران انبوهترین پوشش جنگلی در استان آذربایجان شرقی است.
هرچند که مناطق زیادی از ارسباران امروزی جنگلهای خود را از دست دادهاند، لیکن این ناحیه یادآور پوششهای انبوه و بیمانندی از درختان متنوع است.
به طور کلی پوشش گیاهی در منطقه بسیار متنوع است و بیش از ۱۰۰۰ گونه فقط در منطقه حفاظت شده شناسایی شدهاند که ۵۵ گونه آن برای نخستین بار از ایران گزارش شده است.
براساس بررسیهای به عمل آمده جنگلهای ارسباران در قالب ۱۴۴ تیپ جنگلی در نواحی ارسباران شمالی و اهر چای علیا طبقهبندی شدهاند.
