امیلیا کلارک، چطور عاشقِ حافظ شد؟

چند روز پیش ویدئویی از امیلیا کلارک، بازیگر اصلی سریال «بازی تاج و تخت» در فضای مجازی منتشر شد که در آن به خیال خودش، شعری از حافظ را می خواند. او کتابی به دست داشت که عنوانش «داروخانه شعر» بود و از این کتاب شعری را با ذوق و علاقه خواند که می گفت از حافظ شیرازی است.

شعر یکی از فراگیرترین هنر ها در تاریخ ما است. تاریخی پر فراز و نشیب که نام های درخشانی، چون حافظ، مولوی و خیام را در خود دارد. چهره های سرشناس سینما و هنر جهان، چقدر این ستاره های پرفروغ ایران را می شناسند؟ چند روز پیش ویدئویی از امیلیا کلارک، بازیگر اصلی سریال «بازی تاج و تخت» در فضای مجازی منتشر شد که در آن به خیال خودش، شعری از حافظ را می خواند. او کتابی به دست داشت که عنوانش «داروخانه شعر» بود و از این کتاب T شعری را با ذوق و علاقه خواند که می گفت از حافظ شیرازی است. در فضای مجازی فارسی زبان، این کلیپ به دلیل شهرت «مادر اژدهایان» سریع دست به دست شد، و در توضیح آن آمده بود که امیلیا کلارک، ترجمه انگلیسی این ابیات را می خواند: «بر سَر ِ آنم که گر ز دست برآید؛ دست به کاری زنم که غصه سر آید. خلوت دل نیست جایِ صحبتِ اضداد؛ دیو چو بیرون رود فرشته درآید.» کلمن بارکس که نامش به عنوان مترجم اشعار مولوی با کتاب «رومی: کتاب عشق» سر زبان ها افتاد، فارسی نمی داند. این رابرت بلا، شاعر و نویسنده آمریکایی است که در دهه ۷۰ میلادی، پیشنهاد بازسرایی اشعار مولانا را به بارکس می دهد و می گوید: «این اشعار باید از قفس آزاد شوند.» حافظ ما و حافظی که امیلیا کلارک می شناسد حافظ در دنیای غرب، شاعر شناخته شده ای است. چهره ادبی سرشناسی، چون گوته یکی از آثار مهمش با عنوان «دیوان غربی شرقی» را پس از روبه رو شدن با غزلیات این شاعر خلق کرده است. گوته دو قرن پیش، با خواندن ترجمه غزلیات حافظ اثر یوزف فن هامر، شرق شناس اتریشی با حافظ آشنا شد. در زبان انگلیسی هم از اواخر قرن هجدهم کم کم ترجمه تک بیت هایی از حافظ منتشر می شد و در قرن نوزدهم، این شاعر، محبوب ترین شاعر پارسی زبان در دنیای غرب شده بود. تا امروز چهره های گوناگونی شانس خود را در این زمینه آزموده اند که هر کدام دیدگاهی به ترجمه داشته اند. از آنجا که ترجمه شعر یکی از دشوارترین نمونه های ترجمه است، باید هم انتظار داشت که نتایج کار همیشه با اختلاف نظر همراه باشد. البته شعری که امیلیا کلارک از حافظ می خواند، حاصل کار یک شاعر است نه یک مترجم. دنیل لدینسکی، آن طور که خودش می گوید، شاعر است و البته فارسی نمی داند. او خودش را مفسر اشعار حافظ می داند و باز هم آنطور که خودش مدعی است، «مومن به روح جاریِ» در اشعار لسان الغیب است. او برای باز سرودن اشعار حافظ از ترجمه «دیوان حافظ» اثر هنری ویلبرفورس کلارک استفاده کرده است. حاصل کار لدینسکی، کتاب هایی مثل «هدیه» و «یک سال با حافظ» شده است. کار های این شاعر تا حدی دیده شده است که گاهی منبع کتاب هایی از جنس همین «داروخانه شعر» هم بشود. همانند آثار شکسپیر، ترجمه فیتزجرالد از رباعیات خیام هم الهام بخش عنوان بسیاری از آثار بزرگ ادبی شدند. از آن ها می توان به نمایشنامه کمدی «آه بیابان» اثر یوجین اونیل و رمان جنایی «انگشت متحرک» اثر آگا کریستی اشاره کرد. متن انگلیسی شعری که امیلیا کلارک می خواند، در کتاب «هدیه» منتشر شده است. «I wish I could show you When you are lonely or in darkness The Astonishing Light Of your own Being» وقتی غرب مولانا را شناخت ماجرای لدینسکی نباید باعث برداشت نادرست شود. اینکه امیلیا کلارک برای به آرامش رسیدن در ایام قرنطینه، شعر حافظ می خواند، یا کریس مارتین، خواننده گروه «کلدپلی»، برای رهایی از افسردگی، شعر مولانا می خواند، نتیجه ترجمه هایی از این دست است. فقط هم کریس مارتین نیست که تحت تاثیر اشعار مولانا قرار می گیرد. برخی، چون مدونا و تیلدا سویینتن نیز سراغ مولای روم رفتند. برد پیت حتی این اشعار را بر بازویش خالکوبی کرد. حالا چرا اشعار مولانا تا این اندازه در غرب و به ویژه در آمریکا محبوب شده که به دنیای سلبریتی ها هم راه پیدا کرده است؟ برای یافتن پاسخ این پرسش باید کتاب «رومی: کتاب عشق» را بشناسیم، و بدانیم این کتاب ترجمه مستقیم اشعار مولوی از فارسی به انگلیسی نیست. کلمن بارکس که نامش به عنوان مترجم اشعار مولوی با کتاب «رومی: کتاب عشق» سر زبان ها افتاد، فارسی نمی داند. این رابرت بلای شاعر و نویسنده آمریکایی است که در دهه ۷۰ میلادی، پیشنهاد بازسرایی اشعار مولانا را به بارکس می دهد و می گوید: «این اشعار باید از قفس آزاد شوند.» بارکس هم کارش را به خوبی انجام داد و مفهوم شعر مولوی را به انگلیسی و در قالب شاعرانه برگرداند. بارکس بدون شک برای کارش از ترجمه های انگلیسی موجود بهره گرفته است. کریم امامی، مترجم سرشناس ایرانی در یکی از مقالاتش از ترجمه انگلیسی دقیق یک ایرانی به نام جواد معین از «دیوان کبیر» (چاپ فروزانفر) به عنوان نسخه مورد استفاده بارکس نام برده است. تا کنون بیش از ۲ میلیون نسخه از ترجمه های بارکس در سراسر جهان به فروش رسیده است و پس از خیام، مولوی را دیگر شاعر پارسی گوی محبوب غربیان کرده است. فیتزجرالد و خیامی که جهان شناخت ادوارد فیتزجرالد شاعر اهل انگلیس بود که خیام را به جهانیان شناساند. او خودش شاعر بود و بر خلاف کلمن بارکس، ادبیات فارسی را به خوبی می شناخت و رباعیات خیام را به فارسی می فهمید. او از اواسط قرن نوزدهم مطالعاتش درباره ادبیات فارسی را در دانشگاه آکسفورد شروع کرده بود و نزدیک به یک دهه بعد از آن «رباعیات خیام» را ترجمه کرد. رباعیات خیام دنیایی از معنا در خودشان دارند و فیتزجرالد برای انتقال این مفاهیم در قالب شعر انگلیسی تلاش بسیاری کرد. ترجمه او که بیش از ۶۵۰ نسخه متفاوت انگلیسی از آن با طراحی های ۱۵۰ هنرمند منتشر شده، تا کنون به بیش از ۷۰ زبان برگردانده شده است. همانند آثار شکسپیر، ترجمه فیتزجرالد از رباعیات خیام نیز الهام بخش عنوان بسیاری از آثار بزرگ ادبی شدند. از آن ها می توان به نمایشنامه کمدی «آه بیابان» اثر یوجین اونیل و رمان جنایی «انگشت متحرک» اثر آگا کریستی اشاره کرد. رباعیات خیام به غیر ادوارد فیتز جرالد از سوی بسیاری مترجمان دیگر نیز به زبان های مختلف از جمله انگلیسی برگردانده شد که هیچ کدام به گرد پای ترجمه آزاد فیتزجرالد نرسید.